سیاه مشق

بُرشی از نمایش نامه ی «برهنه سیامک»؛ برای خوانش

2012-01-30T19:54:00.000-08:00

تخت جمشد؛ مبارزه ی شاه نُمادین و نیروهای اهریمنی

***

... و من، اینک؛ به برهنه‏ی تن، دربرابرِ تو ایستاده‏ام؛ بر پا. با گیسوانِ سیاهِ شلالِ تاب‏دار و بازوانی بهستهمی‏ی اسبان. سینه‏ای فراخ و دو بالا بر. چرمینه‏ای از پوستِ پلنگ؛ پای‏افزار وپاره‏ای پوستِ شیر، دست‏بند و پاتاوه. چشمان‏ام –این دو نگارخانه‏یروشنِ دُرَخشان- تو را می‏بیند –رو به روی و چهره در چهره- ای هریمنِ بدسگال! کههزار بیوَر اسب، در اسب‏خانه‏ی نیرنگِ تو می‏تازد و هزار بیوَر آدمی در زندانِفریبِ تو گرفتارند. ای هریمنِ بد سگال! که دور باد از من‏ات، آن همه سیاهی و تباهیو گناهی که داری و پاک و بی‏آک باد روانِ من –پسرِ هوشنگ- و پدرم –کِیهوشنگ- و پدران‏اش –که مزداشان بیامُرزاد!- از گزندِ افسون‏های تو ؛ تا جهان برجا ست.

... و من، اینک؛ به برهنه‏یتن در برابرِ تو ایستاده‏ام؛ بسیجیده. نه تیغِ آبگونِ بُرّانِ درخشانی‏م در دست؛نه سپرِ ستبری از پوستِ کرگدن. ژوبین‏ام بر کناری نهاده و گرزم، بر گوشه‏ایافکنده. تنها –و تنها- به آوردِ تو می‏آیم با افزارِ اندیشه و خردِ نیک؛ وآن آیین‏های پاک و اَشه که پدران‏ام بر من یادگاران نهاده‏اند: کیشِ مهر.

نگاه‏دارم باد؛ آب‏بانویآب‏های روشن و روان. بانوی بلندِ سپید؛ اناهیتا بانو. که دو گوشوارِ سیمین ازستاره در گوش و گردن‏آویزِ تلای خورشید در گردن و گِرده‏ی سیماب فامِ ماه بر سینهدارد. ران‏های‏اش به ستهمی‏ی اسبان. بازوان‏اش، همه، به تراشیده‏گی و گیسوان‏اش بهدرازای شبِ یلدا و چهره‏اش به روشنای روزِ نخستِ امرداد. آب‏بانو اناهیتا مرانگاه‏بان و نگاه‏دارنده باد! که یاورِ مردانِ جنگی ست در هنگامه‏ی نبرد و پشتی‏یرزم‏آورانِ بستیزه ست در آوردگاهِ سخت.

... و من، اینک؛ به برهنه‏یتن در برابرِ تو ایستاده‏ام: ای اهریمنِ بدسگال! که سر تا پای در توپال و مفرغ‏ای.که گُرزِ سنگی‏ات را هزار مردِ به‏اندام نتوانند برداشت و بازوانِ پوشیده‏ات ازموی، کمرگاهِ مرا برابر است. خُودِ آهنین بر سر؛ خدنگِ نُه پَرِ پولادین در ترکش وکمانِ بزرگی –به اندازه، دو بالای مرد- با زِه‏ای از روده‏ی گُرگ، داری.تو سراپا نبردافزار و من برهنه‏ی تنها. همآوردانِ ناهم‏گونِ پیشاروی. در آوردی برسرِ پاکی و پلشتی. زنده‏گی و مرگ. هستی و نیستی. پاکی و آکی. بد و خوب. پریشتک ودیو. بالا و پست. من سخن‏های فرایین بر زبان دارم و تو هیچ‏ات گوشی با سخن نیست.سر تا پای خشمی و جنگ. کینه و بدآیند. و تنها به آن می‏اندیشی که در این سِپنجهسرای، گاهی بیش‏تر، فرمان فرمایی.

این است که بایست با تو بهبرهنه‏ی تن ایستاد؛ بی هیچ نبرد افزارِ کشنده‏ی مرگ‏آور. چرا که آموخته‏ام پاسخِمرگ را هرگز نمی‏توان با ابزارِ مرگ‏آفرین داد.

چون تو، بی‏افزاری‏ی مرامی‏بینی، هیچ دل سبُک نکنی. پس گُرزِ بزرگِ سنگینِ خویش را در هوا به گردش آورده وبا بانگی که به آوای گوش‏خراشِ تراشیدنِ سنگ می‏ماند، هراسم می‏دهی که:

-«های!... جوانکِ خودبینِخودخواه!... چندان‏ات به خویش چشم داری و توانایی‏ی خود را به باور ایستاده‏ای کهنیروی من –منِ سد مَرده توان- را به هیچ می‏انگاری!... دریغا، جوانا،که تو بودی!... دریغا، گیسو شلالا که تو بودی! و پدرت بر پیکرِ چاکاچاکِ تو، چهزارها که خواهد گریست!... کیستی که با من این گونه به ستیخت سخن می‏رانی؟ تو –ایآدمی‏زاده‏ی کانا- چه بهره از خرد داری تا بازوی بی زورِ خویش را با من برابر نهی؟می‏دانی‏ام کیست؟ من‏ام!... من!... آن کس که پهلوانانِ بسیار را گردن شکسته ودست‏های فراوان از دستِ من بسته. آن کس که چون گُرزِ توپالین بر دارد، خورشید رویدر میغ کشد و ماه، سر در سیاهای شب فرو کند. من‏ام من؛ فرو شده در آهن و پولاد.نیروی‏ام هزار مردِ جنگی را براندازد و ماهیچه‏ی ساقِ پای‏ام، سد اسبِ تیزتک رادراندازد. پهلوانان، چون نامِ مرا نیوشند، از ترس، کالبد تهی کنند و سپر اندازند.زنانِ باردار، اگر بوی مرا ببوی‏اند، در دم، بارِ خویش –مُرده- فرو گذارند.

سُرخینه‏ی چشم‏خانه‏ام چنانچون آتش می‏سوزاند که هر تماشاگری‏م، خیره در من خواهد ماند و توانِ گفت و شنیدشاز کف خواهد رفت. بسیار بسیار که از هوای دَمادَم‏ام، اخگرهای سوزان، دُمادُم فروریزند و دشمنانم را خاکستر کنند. من آن‏ام که بیننده‏ام با ترس در من نگرد؛ وشنونده‏ام با ترس از من بشنود؛ و دوست و دشمن‏ام، با ترس از من یاد کند.

آن روانِ هماره‏ی جاویدم کهبر بلندای هستی ایستاده‏ام. و تو –ای جوانِ برهنه‏تن- با چون منی نبرد خواهیکرد؟... سال‏ها بود که در میانِ آدمی‏یان، این‏همه نابخردی و بادِ بُروت را یک‏جاندیده بودم. راستی نگفتی، پدرت –هوشنگ- کجا ست؟... آن کس که دَم از بی‏باکی می‏زدو نیروی خویش را هم‏پایه با خورشید می‏گرفت، چه شد که اینک فرزندِ جوانِناکارآزموده‏اش را به آوردگاهِ نبرد فرستاده است؟»

پُتکِ پولادینِ سنگین‏اش راچنان بر زمین کوفت که کوه، از پسِ آن لرزید. دیوهای لشگرش، همه، بانگِ پیروزیکشیدند و مرا به ریش‏خند گرفتند. دیوِ بزرگ، سر سد منی را به کُندی چرخاند ولب‏خندِ کم‏رنگی که زیرِ آن همه موی‏ها پنهانیده بود، بر ایشان فرستاد تا باز هم سپاهی‏یان،به پُشتی‏اش بانگ بردارند. که برداشتند. و کوه باز هم لرزید.

-«تو –ای نکوهیده‏ی سالیانِبی‏شمار!- را من، خود، به تنِ تنها از پای در خواهم افکند. ولی پیش‏تر، گفتم تامگر از درِ آشتی درآییم و خاک را از خونِ یک‏دگر نیآلاییم. گفتم که سخن در برابرِسخن کنیم و اندیشه فراروی اندیشه گذاریم، مگر آن کس که خرد اَش افزون‏تر و دانش‏اشکارآتر است، بر دیگری کُرنش کند و سر بر آستانِ پیروزی‏ی دیگری، نگون‏سار نماید.آدمی‏یان را بیش از نیروی بازو، توانِ زبان است و توانِ زبان، از فرزانه‏گی برآید.فرزانه‏گان هرگز در برابرِ سخنِ درست، بر نیآشوبیده‏اند و آن سخن که به گوشِجان‏شان بهتر و نیک‏تر آمده، به بهای آشتی و پذیرش، نیوشیده‏اند.

سخن بگو؛ سخن خواهم گفت. گفتدر برابرِ شنید. شنید رویاروی گفت. و چیست بهتر از آن که دو اندیشه، هر چندناهم‏خوان و ناساز، پروانه‏ی بروز یابند و در پیشگاهِ هم، به نمایش درآیند. تا آنگفته که خردورزانه‏تر است، نزدِ شنونده‏گان به گوشِ پذیرش شنیده گردد؟... آن جا کهنبردافزار، دهان و زبان است، دیگر چه نیاز به پیکان و کمان است؟»

دیو، تلخنده‏ای کوتاه زد که:

-«بی‏شماره سال بود این سخن‏هانشنیده بودم. گویی یکی از ژرفای خواب‏آلوده‏ی روزگار، کارنامه‏ی خاک‏خورده‏ی کهنیرا گشوده که هیچ‏گاه برگ‏های دفترش، خوانده نگشته‏اند... تو از کجای گاهنبارِ سال‏مَهبه امروز آمده‏ای که زبانِ امروزینِ بودن را نمی‏دانی؟... خواب بودی یا مست؟...این تیغ‏ها که اینک در دست ِما ست، خود، گواهانِ از کار افتاده‏گی‏های سخن است؛جوان!... آن کس که آهنگِ جنگ می‏کُند، بی‏گمان پیش‏تَرَک دل از خردورزی می‏کَنَد.تیغ، فرنودِ نابخردی ست و شگفتا که تو این بُن‏پایه را نمی‏دانی!...»
.
با پیش کش درودهای ایرانی: آرش خیرآبادی

فضای تهوع‏انگیز

2011-02-06T09:39:00.000-08:00

شده آن قدر از خودت بی‏زار باشی که سرنگونی‏ی سرنوشت را، گردن بگیری؟

شده آن سان از طبیعت منزجر باشی که گناهِ یخ‏آگینِ زمستان را، بپذیری؟

شده آن قدر سرگشته و حیران باشی که ندانی کدام راه، کدام راه، کدام راه به منزل می‏رسد؟

شده در برهوتِ سایه‏ی خودت، از گناهی که نکرده‏ای، پشیمان شوی؟

راستی که کدامین گناه را باید به گردن می‏گرفتم تا از این مخمصه‏ی تنگِ مُردار آفرین، رهایی یابم؟

راستی باید به کدام آیه از آیاتِ نذر و استغاثه و تسلیم می‏آویختم که پنجره‏های اجابت گشوده می‏شد؟

راستی با کدام خدا باید سخن گفت که تنهاتر از تو نیست؟

این داستانِ تکراری‏ی کژآهنگ، این قصه‏ی بدشگونی که به نامِ «من»اش آفریده شده، با هیچ سازی، به‏ساز نخواهد گشت. من این داستانِ دوباره را سال‏ها ست که از برم. من این قصه‏ی ابلهانه‏ی شوم را، قرن‏ها ست که زمزمه می‏کنم. و دیگر جز این چه هستم، چه باید باشم؟

چه‏گونه می‏توان از خودِ خویش بیرون آمد و دیگری شد؟

چه‏گونه می‏شد اگر این من، نه هنرِ نوشتن داشتم، نه یارای سرودن، نه حتا فهمی برای درکِ هستی‏ی اطراف؟

چه خوب بود اگر این مغزِ اندهگینِ مرا، به گِل می‏سرشتند و از کاه، می‏انباشتند. آه!... چه دنیای ساده‏لوحانه‏ی شیرینی بود!... چه فضای تهوع‏انگیزِ سرشاری!... چه بلاهتِ ناب و دیوانه‏واری!‏

و خدا؛ در پسِ هر چه که می‏آموزیم، اندوهی نهفته است. اندوهی از دانستن، اندوهی از شعور...‏

و غمگین‏ترین مردمانِ روزگار، آنان‏اند که تنهاترینِ ثانیه‏هاشان را، در آگاهانه‏ترین ساعت‏ها، می‏گذرانند. آنان که از حماقتِ اطراف، رنج می‏کشند، از دروغ‏گویی‏ی خلایق بی‏زارند و از فسادِ دنیای پیرامون‏شان، جز گوشه‏ای امن و آرام، هیچ نمی‏خواهند.‏

آن کس که تنهایی را به سخره می‏گیرد، می‏داند که باید دیوانه بود.‏

آن کس که دانستن را ریش‏خند می‏کند، می‏داند که هنر، غمگین است.‏

آن کس که پرواز را می‏آموزد، حسِ قفس را ترجمه خواهد کرد.‏

و سهمِ من از درکِ دنیای شادمانه‏ی مسموم، چیزی جز اندیشیدن و اندوه نیست. چه بدبخت‏اند آنان که از اندوهِ خویش شادمان‏اند. چرا که اندکی از تنهایی را می‏دانند...‏

برزخ، برای رسیدن به بهشت، مغزها را خواهد خورد!‏

با پیش‏کش درودهای ایرانی: آرش خیرآبادی

همیشه یک جای کار، می‏لنگد

2010-12-30T12:32:00.001-08:00

تمام شد.‏

تمام شد و آن جمله‏ای که همیشه‏اش می‏ترسیدم، روی کاغذ ریخت: «... دیگر چه فرق می‏کند؟»‏

دیگر چه فرق می‏کند که دست‏های تو سرشارند؛ یا چشم‏های سیاهِ شب، ستاره‏بارانِ اشک‏اند؟

دیگر چه فرق می‏کند که تفاهم –این واژه‏ی قدیمی و کم‏یاب- در هیچ کجای فاصله‏ها، تاثیری نخواهد داشت؟

دیگر برای بازگشت؛ راه‏ها را گم کرده‏ایم.‏

خانه‏هایی که من می‏شناختم، سیمان‏های سخاوت بود و ساروج‏های سعادت. زیرِ سقفی که می‏نشستیم، گلدان‏ها بوی بنفشه می‏داد و میخک و لب‏خند. آسمان، پروانه‏ها و پرستوهای‏اش را نمی‏فروخت؛ و کتاب‏های سفیدِ دوستی، حرف به حرف، حکایتِ اشراق داشت.‏

من از شهری می‏آمدم که بر لبِ مرزِ باور و باروری، بنا کرده بودند و مردمان‏اش، در ساده‏ترین شکلِ داد و ستدهاشان، «آفرینش» را مبادله می‏کردند. اما در این برهوتِ ماسه‏آسا، چیزی جز تنازع و تدفین به ارمغان‏ات نمی‏آورند. و برزخِ سرگشته‏گی‏ات را با هیچ سلامی، کلامی یا پیامی، نمی‏شکنند.‏

شهری که از آن می‏آمدم؛ تن‏پوش‏های بلندی از شرافت داشت. تن‏پوش‏هایی که سرمای تنهایی را از محبت، گرم می‏کرد و داغنای خشم را، از آرامش، بهارانه می‏ساخت.‏

شهری که من از آن می‏آمدم؛ آسمان‏اش به وسعتِ چشم‏ها نبود. به وسعتِ اندیشه‏ها بود. دشت‏های‏اش به گسترده‏گی‏ی واژه‏ها نبود، به فراخناکی‏ی پندارها بود.‏

همیشه آن زمان که می‏اندیشی یکی برای اشتراکِ تو هست؛ تنهاترین ثانیه‏ها را تجربه خواهی کرد...‏

همیشه آن‏جا که می‏پنداری شانه‏ای برای گریه‏های‏ات پیدا شده؛ در برزخی از نافهمی و سکوت، گم خواهی شد...‏

همیشه آن لحظه‏ی سرشار که تو پُر از گفتن و گفتن و گفتن و گفتن هستی؛ گوش‏ها برای شنیدن، خسته‏اند...‏

همیشه یک جای کار، برای آن که فقط به دنبالِ شعور است، می‏لنگد!‏

و این داستان، هرگز پایانی نخواهد داشت. ما، محکومِ به گم شدن و پیدا نشدن هستیم؛ و هر کس که می‏ْگوید تو را یافته است، تردید نکن که دروغ‏گو ست!‏

انسان‏ها یک‏دیگر را نمی‏جوی‏اند، یک‏دیگر را می‏جَوَند.‏

انسان‏ها یک‏دیگر را نمی‏بوسند؛ در یک‏دیگر می‏پوسند.‏

انسان‏ها یک‏دیگر را درک نمی‏کنند؛ یک‏دیگر را ترک می‏کنند.‏

آه!...‏

چه دنیای واژگونه‏ی مغمومی!... چه سرنوشتِ کسالت‏بارِ محتومی!... و چه آوازِ غم‏انگیزی که در گوشِ ما، مدام؛ مدام؛ مدام؛ زمزمه می‏کنند.‏

این رسمِ شادمانی نبود که ما را در مسلخِ لب‏های‏مان، به گریه وا دارند و این آیینِ شعف نبود که ما را در مذبحِ چشم‏هامان، به سوگ بگذارند.‏

دنیا در آن دنیایی که من می‏شناختم، رسمِ دیگری داشت؛ «کیشِ مهر»...‏

و همیشه در پشتِ پنجره‏ی اتاق‏ام خاطره‏ای ست که مرا به سوی کودکی‏های‏ام صدا می‏زند. آن جا که من و خواهرم، هرگز از یک‏دیگر دور نمی‏شدیم و همیشه جایی برای گفت‏وگوهای شادمانه‏ی ما بود. جایی برای مادرم –که دست‏های‏اش از سعادت، سرشار است- و جایی برای پدرم –که نگاه‏اش را به شعر و شعور و شراب پیوند زده- و جایی برای برادران‏ام –که دستان‏شان را هرگز گم نخواهم کرد-.‏

نشانی‏ام را کسی به یاد ندارد؛ آیا؟

می‏پرسم؛ و جواب، همواره خاموشی ست.‏

ما، محکومِ به گم شدن و پیدا نشدن هستیم؛ و هر کس که می‏ْگوید تو را یافته، تردید نکن که دروغ‏گو ست!‏

تمام شد.‏

تمام شد و آن جمله‏ای که همیشه‏اش می‏ترسیدم، روی کاغذ ریخت: «... دیگر چه فرق می‏کند؟»‏

با پیش‏کش درودهای ایرانی: آرش خیرآبادی

دگردیسی

2010-12-26T22:10:00.000-08:00

برای تو می‏نویسم!... برای تو که می‏خواستی تازه باشی، ولی تن‏پوشِ کهنه‏گی‏ات را دوست داری. برای تویی که در این کهنه‏بازارِ تنهایی فروش، تنها نصیب‏ات، ردای عریانی ست... تویی که مثلِ من کهنه شدی، اما هنوز در انتظارِ تازه‏های قدیمی، سرگردانی...‏

دارم پوست می‏اندازم. درست مثلِ کرمِ ابریشمی که در انتظارِ پروانه شدن، پوست می‏اندازد. یا مانندِ جیرجیرکی که برای سرودنِ آوازهای غریزی‏اش، پوست می‏اندازد و سر از خاک بیرون می‏آورد.‏

دارم به شکلِ دیگری دچار می‏شوم. شکلی که دیگر، آن منِ قدیم‏ام نیست. حتا نام و نشان‏های قدیمی‏ام را انگار از من گرفته‏اند. آدمی بدونِ خاطرات. آدمی بدونِ یادگارها. آدمی بدونِ تاریخچه‏ای که دوست‏شان می‏داشت.‏

دچارِ دگردیسی شده‏ام. دچارِ هویتی تازه که با پیش‏ترهای‏ام، بسیار تفاوت داشت.‏

به آینه که می‏نگرم، دیگر این «من» نیستم. یکی دیگر است. یکی دیگر که تنها چهره‏ای قدیمی از من را یدک می‏کشد و گاهی شباهت‏های اندکی با گذشته‏ام دارد.‏

خاطراتِ دوری در ذهن‏ام مرور می‏شوند. درست مثلِ بچه‏هایی که در برابرِ چشم‏ام، بازی می‏کنند. و من نشسته‏ام تا بازی‏ی آن‏ها را تماشا کنم، بدونِ آن که بدانم کدام یکی از آن‏ها، من‏ام؟

یادم نیست که کِی عاشق شدم؟ کِی دل کندم؟ کِی تنها شدم؟... هیچ چیز انگار آن طور که من فکر می‏کردم نبوده و نیست. درست مثلِ خوابی طولانی، که بعد از آن، نمی‏دانی کجایی و چه هنگامی ست؟

به آینه نگاه می‏کنم... این «من»ی که در آینه ست، انگار از قعرِ هزاران سال تاریخ بیرون آمده و مسخ و خاموش و گیج، همه‏ی پیشینه‏اش را به بادِ فراموشی سپرده. نیاکان‏اش را از یاد برده، اجدادش را به خاطر نمی‏آورد و باستان‏اش را هرگز در ذهن، مرور نمی‏کند.‏

زبانِ تازه‏ای –انگار- در دهان‏ام گذاشته‏اند. زبانی که پدران‏ام و پدرانِ پدران‏ام به آن آشنا نبوده‏اند. در برهوتی افتاده‏ام که هیچ خبری از بوستان‏های اساطیری‏ام نیست. در برزخی گرفتار شدم که هیچ خطی از داستان‏های قدیمی‏ام به چشم نمی‏خورد.‏

من کیستم؟... شاید آواره‏ای در میانِ همه‏ی آواره‏گانِ قرن... شاید بازمانده‏ای از قافله‏ی غریبه‏های آسمانی... شاید انسانی که تنها هویت‏اش، انسان بودن است!... و چه انسانی؟... که دیگر در حوالی‏ی ما، انسانی یافت نمی‏شود.‏

یادم نیست با کدام خاطراه‏ام زنده‏گی می‏کردم؟... این خانه‏ی تازه که در آن هستم، کجا ست؟ آیا کسی هست که مرا به خانه‏ی پدری‏ام راه‏نمایی کند؟... این اثاثِ اطراف را نمی‏شناسم!... آیا کسی هست که چیدمانِ سلیقه‏ی مادری‏ام را به یادم بیآورد؟... من کجا زنده‏گی می‏کردم؟... در کوچه‏ی اطلسی... پلاکِ عشق!‏

در کوچه‏ی قدیمی‏ی ما، بچه‏های هم‏سایه همیشه شادمانه بودند. انگار هزار سال پیش بود که چهارشنبه سوری را در میدان‏گاهی‏ی رو به روی خانه‏ی قدیمی‏مان ایستادیم و با همه‏ی هم‏سایه‏های شادمانه‏مان، آتشِ شادی روشن کردیم و همه رقصیدند. حتا آن هم‏سایه‏ای که نمازِ شب‏اش هم ترک نمی‏شد. حتا آن هم‏سایه‏ای که همیشه از دردِ زانوهای‏اش می‏نالید... و آتش... و آتش مثلِ آب، همه‏ی رنج‏های ما را آن شب می‏شست.‏

حالا آن خاطراتِ دور و دیر، کجا ست؟ آن خنده‏ها کجا ست؟ آن هم‏سایه‏های شاد، کجا رفته‏اند؟... آن‏هایی که هستند، چرا دیگر نمی‏خندند؟... چرا سبدهای خریدشان، هر روز کوچک‏تر و کوچک‏تر و کوچک‏تر می‏شود؟ و چرا آن کسی که نمازِ شب‏اش ترک نمی‏شد، این روزها دیگر به مسجد نمی‏رود؟

دوستان‏ام جا هستند؟... دوستانِ قدیمی‏ام!... همان‏ها که با هم می‏نشستیم و تا دیرگاه، از آینده سخن می‏گفتیم. حالا باید تنها بنشینم و از گذشته به یاد آورم!... آه!... چه دنیای زودگذر و تلخ و تنهایی!‏

دارم پوست می‏اندازم... مثلِ ماری که پوست می‏اندازد تا دوباره شود... مثلِ درختی که از کهنه‏گی پوست انداخته است.‏

هنوز هم می‏گردم... هنوز هم جست‏وجو می‏کنم. از نسلِ قدیمِ من، کسی باقی نیست. کسی که یادش بیآید «عشق» یعنی چه؟ و یک عمر سوختن و ساختن به چه معنا ست؟... کسی که تو را برای خودت بخواهد و هر بار که خواستی پوست بیاندازی، با تو گریه کند...‏

دیگر وقتِ تنیدنِ پیله ست. پیش از پروانه شدن، باید تنها، مُرد.‏

دیگر وقتِ تنیدنِ پیله ست. پیش از پریدن، باید تن به تارها سپرد.‏

...

غربت؛ پوستی ست که بر تن‏ام کشیده شده!‏

با پیش‏کش درودهای ایرانی: آرش خیرآبادی

نه برای رسیدن، که فقط برای پریدن

2010-12-23T10:24:00.000-08:00

یادت هست؟ اوایل بهار بود. باران بود. تاب بود. تب بود. عبور گاه‌گاه تردید بود. شک بود. شب بود... و ما منتظر بودیم.‏

و ما منتظر بودیم. می‌دانستیم کسی می‌آید؛ ولی نمی‌دانستیم آن که می‌آید از کدام تبار است؟... می‌دانستیم که تو در حوالیِ لب‌خند و آینه هستی، اما کجای آن حوالی؟... نمی‌دانستیم.‏

و ما منتظر بودیم. منتظر سهمی از نان، سهمی از آب، سهمی از پنیر، سهمی از ریحان، و سهمی از «بودن». ما به سهم اندکی از بودن، قناعت داشتیم؛ که ما مردمانی قانع و آرزومندیم.‏

ما سال‌ها بود که آرزوهای خود را شعر می‌کردیم و از آن زمان که به جُرم اندیشیدن، قلم‌هامان را پشت دیوارهای سنگی و بلند، نگه می‌داشتند، یاد گرفته بودیم که آرزوهامان را از بر کنیم. لالایی کنیم. و لالایی را برای کودکان‌مان بخوانیم و صبوری کنیم تا آن‌ها هم، پدران و مادرانی شوند که آرزوهای‌شان را برای بچه‌های‌شان، لالایی کنند.‏

و به این سان بود که ما، مردم لالایی‌های آرزومندانه‌ی غمگین شدیم.‏

لالا، لالا، گل گندم؛ چی اومد بر سر مردم؟

لالا، لالا، گل زیره؛ بابات در قفل و زنجیره...‏

ما سال‌ها بود که قصه می‌نوشتیم. و در میان قصه‌های مادربزرگ‌هامان، پیِ کسی می‌گشتیم که بیاید و نان را به مساوات تقسیم کند و به عابرهای خیابان یاد دهد که چه طور از کنار یک‌دیگر رد شوند بی آن که روی سایهی هم، پا بگذارند، و مدارا کنند، و سلام کنند، و صبوری کنند، و تحمل کنند، و چراغ‌هاشان از نفت، سرشار باشد.‏

تا این که یک روز، یک روز که باران بود و خیابان شلوغ؛ کسی آمد. کسی که تمام آرزوهای ما را در قلبش داشت و برای ما از نان و پنیر و ریحان گفت. و گفت قصه‌های مادربزرگ را فردا می‌شود توی روزنامه‌ها خواند.‏

گذشت. گذشت. گذشت و باران آمد. تب و تاب آمد و می‌گفتند پروانه‌ها برای سوختن، شمعی پیدا کرده‌اند که تن‌شان را نمی‌سوزاند ولی روشنایی دارد.... ما؛ ما که هزاران هزار پروانه بودیم، ما که پرواز را نه برای رسیدن، که فقط برای پریدن آموخته بودیم، به سوی آخرین شمع روشن، پریدیم. پریدیم. پریدیم. و تو در آن حوالی، با ردایی به رنگِ سپید، انگشتری به رنگِ فیروزه، چشمانی به رنگِ ادراک و لب‌خندی به وسعت اشراق، ایستاده بودی. ‏

یادم نیست، من اول عاشق شدم یا تو؟ اما هر دو می‌دانستیم که عشق یعنی رنج. به اندازه‌ای که سهم ما از رنج بود و به اندازه‌ای که رخصت می‌دادند و به قدری که فرصت داشتیم، عاشق شدیم. و هر دو در اندیشه‌ی هم بودیم. تو می‌‌خواستی که من آزادانه‌تر بپرم، من می‌خواستم که تو روشن‌تر باشی. من از تو بارها و بارها و بارها خواستم که روشن‌تر و روشن‌تر و روشن‌تر باشی و تو تنها از من خواستی که بال‌هایم را تا جایی که آسمان اجازه می‌دهد، بگشایم.‏

این شد که من پرواز را آموختم، ولی تو... سوختی!‏

حالا دوباره پروانه‌هایی که ایثارِ سوختنِ سخت‌ات را تجربه دارند، در ازدحام انبوه چراغ‌های خاموش، پرپر می‌زنند. آن‌ها که روزگاری به نور و طلوع تو عادت کرده بودند، سخت است ببینند تا در حوالیِ لب‌خند و آینه، دیگر کسی برای سهم‌شان از نان، خودش را به آب و آتش نمی‌زند. پروانه‌ها برای سوختن، کسی را می‌خواستند که دلش مثل شمع بسوزد و لبش مثل باران، از آب و آینه و عشق، آواز دهد. اما حالا...‏

حالا دوباره پروانه‌ها - پروانه‌هایی که تو پرواز را برای‌شان معنا کردی - آهنگِ روشنایی کرده‌اند. حالا دوباره باران است. تاب است. تب است. عبور گاه‌گاه تردید است. شک است. شب است... و ما منتظریم. منتظریم که باز بیایی و این بار به تو ثابت کنیم، فریادِ سوختن‌ات را شنیده‌ایم.‏

ما، ما پروانه‌هایی که در قحطی باران سوختیم؛

پرواز را نه برای رسیدن، که فقط برای پریدن آموختیم.‏

با پیش‏کش درودهای ایرانی: آرش خیرآبادی

صورتکی در هم

2010-12-14T10:12:00.001-08:00

تنهاتر از این هم هست؛ تنهاتر از این‏ها هم،‏

آن جا که تو می‏مانی با این همه بارِ غم

تنهاتر از این هم هست، آن لحظه که می‏فهمی

چون صفر در این جدول، نه جمع شدی، نه کم

تنهاتر از این هم هست: زخمی شده‏ای اما

با این همه داروها، زخم‏ات نشود مرهم

تنهاتر از این هم هست، که زخمی‏ی تاریخی

چون قهوه‏ی قاجاری، سرشار شدی از سَم

تنهاتر از این شاید، آگاهی از آن سیبی ست

که گم شده با حوا، در یافتنِ آدم

تنهاتر از این‏ها را، آیینه نشان‏ات داد:‏

پیشینه‏ای از اندوه؛ آینده‏ای از ماتم

تنهاتر از آن، بُهتی ست جا مانده پس از ابهام

پرسیده‏ای اما هست، پاسخ همه جا مبهم

تنهاتر و تنهاتر، یک جاده سفر، از سر

می‏گردی و می‏مانی در جاده‏ی ابریشم

تنهاتر از این دیگر، هرگز نشوی؛ آن جا

که آینه است و تو، با صورتکی درهم...‏

با پیش‏کش درودهای ایرانی: آرش خیرآبادی

بگذار برای بعد

2010-12-13T02:29:00.000-08:00

حکایت تمام نشد؛... این من‏ام که خسته‏ام!‏

بگذار برای بعد!... بگذار برای بعد!... و ما همیشه چیزهایی را برای فردا گذاشته‏ایم. مثلِ عشق؛ مثلِ بودن؛ مثل ماندن؛ مثلِ آغاز...‏

بگذار برای بعد!... و ما همیشه خواستیم که فردا را بهتر از امروز بسازیم و هیچ کس در این دیارِ فرداهای نارسیده، به خود نگفت که «امروز را بساز!... فردا دیر است.»‏

بگذار برای بعد!... و ما همیشه سعادت را در جای دیگری جست‏وجو کردیم. پشتِ واژه‏هایی خیالی؛ بعد از خیابانی که رد شدیم؛ دنبالِ آن آدمی که رفت؛ بعد از مرگِ آن کسی که خوب می‏نوشت...‏

بگذار برای بعد!...‏

من خسته‏ام. از این همه تاخیر و تاخیر و تاخیر. از این همه جریانِ ساکنِ ثابت که هیچ امیدی را به آینده، نوید نمی‏دهد. من خسته‏ام از این همه فرداهایی که هرگز نمی‏رسند و خوش‏بختی‏هایی که در لابه‏لای واژه‏ها کنکاش می‏کنیم. من خسته‏ام از این همه کسالت و ملالت. از این همه روزهای کش‏دارِ بی‏خاصیت که هیچ‏گاه به سرانجامِ سعادتمندانه‏ای نمی‏رسند.‏

خسته‏تر از آن‏ام که بخواهم دردم را برای‏ات بنویسم. برای درکِ بهترِ آن چه که در دل‏ام می‏گذرد، می‏توانی به آینه بنگری. بی‏گمان که تو نیز خسته‏ای. خسته‏ای و کسل و ملول. و هیچ کس در آینه، بیش‏تر از تو نمی‏داند که معنای این همه سکون و ثبوت و سقوط، چیست؟

بگذار برای بعد!...‏

به فردا فکر کن!... امروز را که از دست داده‏ایم. «شاید» دنیایی که می‏آید، سرسبزتر از دنیای امروزمان باشد و «شاید» فردایی که می‏آید، امروزتر از امروز. «شاید»ها بهانه‏ای ست تا سخته‏گی‏های امروزت را رنجمندانه‏تر از همیشه تحمل کنی و امیدی را که پژمرده در دل داری، به ناامیدی‏ی مضاعف، پیوند نزنی.‏

تهمتن‏های پوشالی، سهراب‏های خود را کشته‏اند و بازوبندهای خیالی، هرگز به کار نیآمد. مرگ؛ پایانِ محتومِ سهراب‏ها ست.

تهمینه‏ها از ترانه افتاده‏اند و اساطیر، قصه‏های کهنه‏ی نخ‏نمایی شده‏اند که حتا به کارِ خواباندنِ کودکانِ شب، نمی‏خورند.‏

نوایی در سرخ‏ترین بزنگاهِ زمان، خاموش می‏شود که فریادهای زندانی را آوازِ رهایی بود... اما همه‏ی مردمی که از خیابان‏های کسالت و تقدیر می‏گذشتند، سرنوشتِ خویش را به چیزی در فراسوی خواهش‏هاشان گره زده‏اند.‏

رهگذران، مدام به یک‏دیگر می‏رسند و ناامیدی را در درودهای خاموش‏شان به هم، پیش‏کش می‏کنند؛ در نی‏نی‏ی نگاه‏های هر عابرِ پیاده‏ای، واژه‏ای مغموم نشسته است که آهسته زمزمه دارد: «بگذار برای بعد!...»‏

این‏جا کسی به نامِ آینده، دیگری را نمی‏شناسد. در این دیار که دادارِ آسمان، درگیرِ و دارِ دارها ست، دردها به درمان نخواهند رسید و دوباره‏ها، همواره در دایره‏ی دوباره‏ها، تکرار و تکرار و تکرار می‏شوند.‏

این‏جا، هر پاسخی را «بگذار برای بعد!...» و هر بدرودی را فردا به لب بیار!...‏

بگذار برای بعد!... و هیچ کس در این دیارِ فرداهای نارسیده، به خود نگفت که «امروز را بساز!... فردا دیر است.»‏

حکایت تمام نشد؛... این من‏ام که خسته‏ام!‏

با پیش‏کش درودهای ایرانی: آرش خیرآبادی

می دانی امروزم چه گونه گذشت؟

2010-11-21T07:50:00.000-08:00

همیشه ساده اتفاق می‏افتد. مثل گذشتن از خیابانی خلوت؛ در نیمه‏های شبی که هیچ صدایی نیست.‏

همیشه ساده تمام می‏شود. مثل پایانِ استکانِ چای؛ در سکوتی که سیگار، روشن است.‏

همیشه ساده به خاطر می‏رسد. مثل ورق زدنِ برگه‏های کهنه‏ی تقویم؛ در آغازِ سالی نو.‏

اما... همیشه‏ها، همیشه نیست.‏

یک روز که دیگر دیروز نخواهد بود، از خواب بیدار می‏شوی و حجمِ بودن‏ات را با همه‏ی مقیاس‏هایی که داری، می‏سنجی. نه آن قدر بزرگی که در ترددِ آدم‏ها، دیده شوی؛ نه آن قدر کوچکی، که از تو بتوان چشم پوشید. نگاه می‏کنی که چه قدر مانندِ هیچ‏کس، شده‏ای. چه قدر مانندِ همه!‏

و هیچ‏گاه، زمانِ هیچ‏گاه نمی‏رسد.‏

غصه آن جا ست که آدم، در این برزخِ بی‏انتهای لم‏یزرع، حتا برای نشستن در کنارِ بوته‏ی خاری هم، فرصتِ خوش‏بختی نداشته است. و اندوهگین‏تر از آن این است؛ که ما پایانِ دردهامان را با لب‏خند، تماشا می‏کنیم!‏

و هیچ گریه‏ای؛ تلخ‏تر از خندیدن نیست.‏

وسیعِ تنهایی، چنان مرزهای تن‏ات را در می‏گیرد که هرگز پادشاهانِ اشتراک، تو را به میهمانی‏ی حضور، فرا نخواهند خواند. و آن سرزمینی که می‏پنداشتی شهرِ سعادت است، روستای کهنه‏ی غربت بود!‏

غریب و غمگین و غریق، تن به ماسه و موج و مرگ می‏سپاری؛ و قایقی را که با پاروهای دستِ خویش می‏راندی، به تقدیرِ افق وامی‏گذاری.‏

چنین است که دریا؛ همیشه حکایتِ بی‏انتها ست.‏

در آمد و شدِ عابرانِ مسخ؛ مثلِ صورتکی از آهن، به سمتِ خانه می‏روی. به آن سمتِ مغمومِ مکعب، که سقف و دیوار و کف‏پوش‏اش، جز حصاری برای خوابیدن نیست. خسته از کار؛ خسته از بار؛ خسته از روزگار... و رسمِ تنهایی را باید چنین به جای آورد. که هیچ جمعیتی، خالی از پریشانی نیست.‏

آوارِ حوادثِ ساده‏ی روزمرّه، کسالتِ تکراری‏ی هر لحظه است. و ثانیه‏ها گویی چنان می‏گذرند که هیچ انتظاری از بود و نبودشان نخواهی داشت. آن قدر به تکرار و کش‏دار و ملالت‏بار، که گویی تمامِ روز را به نقطه‏ای بر دیوار خیره مانده‏ای و چیزی جز صعودِ دودِ سیگار، برای حضورت باقی نمانده است.‏

استکانِ چای که خالی شد... سیگار که خاموش شد... شب که رسید... قرص‏های اعصاب‏ات که از تاثیر افتاد... چشم‏های‏ات که خسته شد... تازه شروعِ روزی دوباره را به عزا خواهی نشست که غصه‏ی تکراری‏ی قصه‏ای دوباره را باید مرور کنی.‏

و دوباره مرور... دوباره عبور... دوباره اتفاقی ساده از دستِ همیشه‏های هر روز...‏

ساده؛ مثلِ سکوتی که میانِ اشتراکِ تو، با او ست. و هیچ سخنی جز حادثه‏های مضحکِ هر روز، میانِ شما نخواهد رفت. حرف‏هایی که شاید هرگز نمی‏اندیشیدی، برای پر کردنِ تهی‏یی که میان شما ست، بر زبان آوری. ولی... حقیقت چیز دیگری ست.‏

باید قبول کرد که اگر مثلِ همه نباشی، بی‏گمان از هم می‏پاشی. چرا که این قانونِ ناگزیرِ انسان‏ها ست:‏

ـ«یا تو را مثلِ جمع می‏سازند؛ یا تو را مثلِ شمع، می‏گدازند!»‏

کوچه؛ آخرین پناه‏گاه...‏

... و همیشه ساده اتفاق می‏افتد. مثل گذشتن از خیابانی خلوت؛ در نیمه‏های شبی که هیچ صدایی نیست.‏

با پیش‏کش درودهای ایرانی: آرش خیرآبادی

یک جرعه از قهوه‏ی تلخ

2010-11-16T07:40:00.000-08:00

در میانِ سریال‏های شوخواره‏ای [=کُمِدی] که تا به امروز دیده‏ایم، شاید بعد از مجموعه‏هایی مثلِ «دایی‏جان ناپلئون»، «سلطان و شبان» و موارد انگشت‏شمار دیگر، بتوان گفت که «قوه‏ی تلخ» از لحاظِ کمّیت و گسترده‏گی، جزو چند سریالِ بزرگ (یا شاید بزرگ‏نُمای) یی باشد که ایرانی‏یان به خود دیده‏اند. جز این سریال، مجموعه‏های طنزِ دیگری نیز در کشور تولید شده است.

(کاف شو)

نمونه‏ی آن را می‏توان در مجموعه‏های قدیم‏تر مثل «کاف‏شو» یا «ایتالیا ایتالیا» برشمرد، «شبکه‏ی صفر»، «مراد برقی» (خانه به دوش) و امثالِ آن.

(شبکه ی صفر)

(مراد برقی/ خانه به دوش)

(ایتالیا ایتالیا)

(دایی جان ناپلئون)

و پس از انقلاب نیز سریال‏هایی مانندِ مرد هزارچهره، مردِ دوهزار چهره، شب‏های برره، مجموعه‏های طنز ساعت خوش، چهارخونه، ترش و شیرین، ارث بابام، زن بابا، زیر آسمان شهر، سه در چهار، بزنگاه، باغ مظفر، قرارگاه مسکونی و... هر یک در زمانِ خویش، مخاطبانِ خاص خود را یافته‏اند.

اما یکی از تفاوت‏های مهم سریال قهوه‏ی تلخ با دیگر هم‏تایان‏اش را شاید بتوان در «یادنگاشت‏های بازیگران» آن دانست. به این معنا که هر یک از بازیگرانِ این مجموعه، پیش‏تر در اذهان عمومی و به ویژه در مجموعه‏هایی که خودِ آقای مدیری کارگردانی کرده است، جای خاصی باز کرده و هر کدام، شخصیتِ خاصِ بازیگرانه‏ی خود را –از قبل- یدک می‏کشند.

به عنوان نمونه، جهانگیرخانِ دولول همان خانِ مظفر است. نیما همان سیامک است. حتا پدرشاه، همان نظام دو برره است. و این پیشینه‏های بازیگری از سریال‏های گذشته، هم‏چنان سلسله‏وار تا قهوه‏ی تلخ به میراث رسیده. در نتیجه، قهوه‏ی تلخ را باید روایتِ طنزِ تاریخی-تخیلی از روایتِ طنزِ افسانه‏ای-داستانی‏ی شب‏های برره یا باغِ مظفر شمرد.

حفره‏ی تاریخی [نقدی بر نقدِ آقای خسرو معتضد]:

ناگفته، پیدا ست که سریال‏های از این دست، حساسیت‏ها و ویژه‏گی‏های خاصِ خود را دارد. مثلن؛ امروزه بسیاری از دوست‏دارانِ قهوه‏ی تلخ، به دنبالِ حفره‏ی تاریخی‏یی هستند که حد فاصلِ بینِ سلسله‏ی زندیه و حکومتِ آغامحمدخانِ قاجار بوده. مروری بر نظریاتِ غیرِ هنرمندانه (اما تاریخی‏ی) آقای خسرو معتضد –که تاریخ خوانده است- می‏تواند کمی از ابهاماتِ تاریخی را بر طرف کند؛ و این که به ما نشان دهد در سال 1174 شمسی، تاریخ تارجگذاری‏ی آغامحمدخان قاجار بوده. ولی مشخص است که جناب معتضد، حتا به اندازه‏ی یک بیننده‏ی ساده‏ی تلویزیون هم اطلاعاتِ هنری و دراماتیک ندارد. ایشان در گفت‏وگویی تند و یک‏جانبه –که به شدت در آن تلاش دارد خود را منصف و معتدل نمایش دهد- تغییراتِ زمانی و مکانی را در سریالِ قهوه‏ی تلخ، به بادِ انتقاد گرفته و یک لحظه به این مهم نیاندیشیده که در ساختارهای داستان‏نویسی و تخیلی، به هیچ روی پایبندی به متنِ تاریخ، واجب نیست.

مثلن در رُمانِ تاریخی-اجتماعی‏ی کلیدر (استاد، محمود دولت آبادی) که به راستی فخرِ رمان‏نویسی‏ی ایرانی است، ماجرای ترورِ شاهِ وقت (محمدرضاشاه پهلوی) با اختلافی فاحش و به مدتِ سه سال پیش از حقیقتِ تاریخی‏اش ذکر شده تا نویسنده بتواند ارتباطی دراماتیک بینِ ترورِ شاه و قیامِ گل‏محمد ایجاد کند. آیا جنابِ معتضد و امثالِ ایشان، باید به چنین اختلافِ تاریخی‏یی ایراد بگیرند و محمود دولت‏آبادی را متهم به ندانم‏کاری در حوزه‏ی تاریخِ معاصر کنند؟ آن هم در رمانی که داعیه‏ی تاریخ‏نگاری دارد و اصلن طنز نیست.

یا از این شدیدتر و آشکارتر، مگر در سریالِ دیگری که از تلویزیون ایران، با نامِ «مسافرِ زمان» پخش شد، به چشمِ سربازانِ آریایی، عینکِ دودی ننهادند؟ مگر در همان سریال، سربازانِ باستانی، کت و شلوار به تن نکردند؟ آیا جنابِ معتضد باز هم بر این عقیده‏اند که باید پایبند به «چارچوب‏های تاریخی» بمانیم؟

دریغ‏آمیزتر از آن این است که جناب معتضد، ایراد کرده‏اند: چرا لباس‏های سریال با زمانِ مطرح شده در روایت، هم‏سانی ندارد. چرا لباس‏ها مربوط به پایانِ دوره‏ی قاجار است و اتفاقات –قاعدتن- باید در پایانِ دوره‏ی زندیه رخ دهند؟ و این لباس‏ها ارتباطی با ظرفِ زمانی‏اش ندارند.

اگر چه در کُنهِ مطلب، ایرادِ ایشان درست است، ولی مگر می‏توان ظرفیت‏های طنزِ یک داستانِ تاریخی را نادیده گرفت؟ جز این موضوع، آقای معتضد کمی هم تعمق و تفکر نکرده‏اند که سریالِ قهوه‏ی تلخ، سریالی «نمادین» است. در اصولِ نمادشناسی و سرفصل‏های سیمبل‏ایسم، کارگردان و نویسنده حق دارند که از همه‏ی توانایی‏های نمادینِ یک فرهنگ، بهره بردارند و با اشاره به هر یک از نمادهای موردِ نظرشان، استفاده‏ی کافی را ببرند.

در همین سریال، مهران مدیری با جامه‏ی یونانی واردِ داستان می‏شود. حال آن که به گفته‏ی یکی از شخصیت‏های فیلم،1900 سال پیش از آن تاریخ، یونان قدیم از میان رفته! آیا باید به جامه‏ی مدیری ایراد کرد؟ خیر. بل‏که باید دیدگاهِ نمادشناسانه‏ی خویش را به کار انداخته و منظری تازه بر «غرب‏زده‏گی» (از نوعِ نگاه‏های ساختارگریزِ مدیری) گشود.

شب‏های برره را به یاد داریم؟ در برره مگر ساختمان‏ها با نقوشِ هخامنشی تزیین نشده بود؟ آیا لباس‏های خراسانی‏ی «شیرفرهاد» و جامه‏ی قرنِ هفتم هجری‏ی پدرش، با هم سازگاری داشت؟ هرگز! ولی ساختارِ طنزِ داستان، جامه‏ی قرنِ هفتم را در کنارِ لباس‏های نظامی‏ی اواخرِ دوره‏ی رضاشاه نهاد و مردم هم آن را پسندیدند. ما همه به یاد داریم که جامه‏ی سربازانِ سریالِ شب‏های برره، مربوط به دوره‏ی رضاخانی بود و جامه‏ی پدرِ شیرفرهاد، نمادهای بارزی از قرن هفتم و هشتم هجری داشت.

سوآل دیگری که مطرح می‏شود، از مثالِ دیگری ست: آیا شما داستانِ طنز و بسیار زیبای «ماشاءالله خان در بارگاهِ هارون‏الرشید» (نوشته‏ی استاد: ایرج پزشک‏زاد) را نخوانده‏اید؟ آیا در آن داستان که بسیار هم شبیهِ همین داستانِ قهوه‏ی تلخ است، ماشاءالله خان در سفری میانِ زمان، به دربارِ هارون‏الرشید نرفت؟ آیا در دربارِ هارون‏الرشید (بغداد) که آن زمان به عربی سخن می‏گفتند، چه طور می‏شود ماشاءالله خان (از ایران) وارد شده اما از لحاظِ گویش با کسی دچار مشکل نشود؟

از این مثال‏ها به وفور می‏توان در میانِ آثارِ فکاهی و طنزِ همه‏ی کشورهای جهان، دید.

رمزپردازی و نمادگرایی، اصلِ مسلم در قهوه‏ی تلخ است. این سیمبل‏ایسمِ خاصِ مهران مدیری و هم‏کارانِ او ست که باید به عنوانِ «سبکِ مدیری» از آن یاد کرد. از همین رهگذر، می‏شود به نامِ «بلوتوس کبیر» اشاره داشت:

در «ویکی‏پدیا» می‏خوانیم:

«[بلوتوس] از نام یک پادشاه دانمارکی به نام هارالد بلاتند گرفته شده است. کلمه بلاتند بعد از انتقال به زبان انگلیسی به شکل بلوتوث (بلوتوس) تلفظ شد، که معنای «دندان آبی» دارد. این حکمران به طور صلح آمیز، دانمارک، سوئد جنوبی و نروژ شمالی را متحد کرد. این کار به او شهرت یک پادشاه ماهر در ارتباط و مذاکره را در تاریخ داد.»

اما بلوتوس، در داستانِ قهوه‏ی تلخ، یونانی است. چه اشکال دارد؟ منطق داستان هم حکم می‏کند که چنین ایرادی موجّه باشد. چون اصولن بلوتوسِ قهوه‏ی تلخ، مردی شیّاد و زبان‏باز و سیاه‏کار است. او جملاتِ عجیب و غریبی را به بزرگانی منسوب می‏کند که هیچ ربطی به هم ندارند.

«به قولِ شکسپیر: عقربِ زلفِ کجِ حضرتِ علّیه، با قمر قرینه!»

آیا این طنازانه و قشنگ نیست؟ آیا نکته‏سنجانِ تاریخ‏خوانده باید ایراد بگیرند که چون این جمله مربوط به شِکسپی‏یِر نیست، پس نباید «بدآموزی» کرد، زیرا ممکن است مخاطبان فکر کنند که شکسپی‏یرِ شاعرِ چنین شعری ست!

به عقیده‏ی نگارنده، گفتن و مطرح کردنِ چنین ایراداتی از خودِ موضوع کُمیک‏تر است. اگر قرار بود که ما بخواهیم تاریخ را کامل و بی‏خدشه رعایت کنیم که باید سفارشِ قهوه‏ی تلخ را به داوودِ میرباقری می‏دادیم نه مهران مدیری.

حتا آقای میرباقری هم برای دراماتیزه کردنِ سریالِ خودش، بسیاری از کاراکترهای داستانی‏اش را از بوته‏ی تخیّل خویش بیرون آورده و به آن‏ها جان بخشیده.

با این همه؛ نباید به کوتاهی‏ها و کسری‏های سریال توجهی نکرد. گرچه هنوز ما سریال را به تمامی ندیده‏ایم و نمی‏دانیم در ادامه‏ی داستان چه اتفاقاتی رخ خواهد داد؟ شاید در دنباله‏ی سریال، ماجراهایی به وقوع بپیوندند که سریال را به کلی از مسیرِ حاضر خارج کرده و رنگ و بوی دیگری به وقایع دهند. ای بسا که قصه، در ادامه به گونه‏ای پیش رود تا کم و کسری‏های امروزینِ روایت، در آینده مرتفع شود. ولی ما تا همین جای سریالِ آقای مدیری را داریم بررسی می‏کنیم و نقدِ ما نیز بالطبع، خالی از ایراد و اشکال نخواهد بود.

قاب بندی:

یکی از ایراداتِ عُمده‏ی کارِ آقای مدیری، بی‏توجهی و گاه بی ملاحظه‏گی‏هایی در «کادر بندی» است. در مجموعه‏ی شش‏اُمِ داستان، بیننده‏ی دقیق شاهدِ دوربین‏های مداربسته در فضای بیرونی‏ی کاخ است! ایرادِ بزرگی که کارگردانی‏ی آقای مدیری را به جدّ زیر سوال می‏برد.

جز این مورد، ثباتِ بیش از اندازه‏ی دوربین، گاهی به شدت ملالت‏بار است. آن قدر ملالت‏بار که اگر حتا یک بار، دوربین از بالا فیلم‏برداری کند (اشاره به صحنه‏ای که مستشار، برزو و بلد، بر سرِ یک میز نشسته‏اند و به دوربین –که در بالا ست-نگاه می‏کنند.) بیننده احساس می‏کند چه اتفاقِ مهمی در امر فیلم‏برداری رخ داده!

تراولینگ‏ها کم، محدود و مقطعی‏اند. مشخص است آقای مدیری زیاد خرجِ پایه‏ی تراولینگ و ریل و این جور چیزها نکرده است. پن‏ها، خیلی تکراری ست. انگار چهار-پنج‏تا راش گرفته شده و مدام آن را میانِ هر برشِ صحنه، جا می‏دهند. مثلِ نمای خارجی‏ی کاخ که هر سه-چهار صحنه یک‏بار، تکرار می‏شود.

گاهی کاملن مشخص است که آقای مدیری دوست داشته زحمات‏اش را به رخِ بیننده بکشد. البته حق هم دارد. کارِ تاریخی سخت است. ولی بالاخره، بیننده‏ی فهیم و با شعور، با یک نظر و در یک پلانِ کوتاه هم می‏تواند متوجهِ زحماتِ کار شود. نیازی نیست که قاب‏بندی‏ها را طوری طرح بریزیم تا به مخاطب بگوییم «واقعن پوست‏مان کنده شد!»

در مجموع، فیلم‏برداری خوب است (که در جای خودش بررسی می‏شود.) ولی در قاب‏بندی‏ها خیلی به اصطلاح «من‏ام» زده شده.

شخصیت‏سازی:

موردِ دیگر، شخصت‏پردازی‏های تدریجی‏ی داستان است. این مهم در همه‏ی کارهای آقای مدیری، ایرادِ بزرگی محسوب می‏شده و می‏شود. اگر چه خاصیتِ سریال‏های روزانه (آن هم با تعدادِ قسمت‏های زیاد مثل 90 بخش) تکاملِ شخصیت‏های مطرح شده در روندِ داستان است، ولی توقع می‏رفت که سریالی با این ابعاد و گسترده‏گی که به نسبتِ دیگر سریال‏های آقای مدیری، هزینه و دقت بیش‏تری را طلبیده، سناریوی کامل شده و شخصیت‏های متکاملی را از پیش داشته باشد.

ما هنوز هم شاهدیم که شخصیت‏هایی مثل باباشاه، مستشار الدوله، برزو خان، بلد الملک و حتا جهان‏گیرخانِ دولول، در قسمت‏های آغازین نمایش به گونه‏ی دیگری بودند و در قسمت‏های جدیدتر، تغییراتِ عمیقی در گویش، رفتار و اطوارشان ظهور کرده.

چرا؟ چون بازیگران در طولِ بازی‏شان است که در قالبِ نقشِ خود فرو می‏روند و پیش از بازی، هنوز درکِ کاملی از همه‏ی ابعادِ نقشِ خود، ندارند.

این نشان می‏دهد که نویسنده‏گانِ سریال، هم‏پا با روندِ بازی‏ی بازیگران و یا حتا بنا بر یک جمله یا حرکتی که از آن‏ها اتفاقی سر می‏زند، قسمت‏های بعدی را پایه ریزی کرده و بنا به شخصیتی که فی‏البداهه ممکن است بازیگر ارایه نماید، دیالوگ‏های بعدی را می‏نویسند. این «بازیگر محوری» بسیار در سریال پررنگ است. سریال‏هایی از این دست، هرگز نباید بازیگر محور باشند. یعنی هنرپیشه نباید برای نویسنده تعیین تکلیف کند. حداقل در این نوع سریال‏ها چنین است.

مثالی از سریال‏های بی‏گانه می‏زنم. بسیاری از ما سریالِ «گشمده‏گان» [لاست] را دیده‏ایم. در آن سریال، شخصیتِ «ساوی‏یر» مردی جا افتاده، خوش‏پوش و اتوکشیده، پیش‏بینی شده بود. حتا نقشِ اول داستان [جک شپرد] فقط برای یک قسمت در سریال حضور داشته و پیش‏بینی می‏شد که تنها برای استفاده از معروفیتِ بازیگرش مورد استفاده قرار گیرد. ولی وقتی کارگردان‏ها بازی‏ی این هر دو را می‏بینند، تغییرِ نظر داده و روندِ قصه را دیگرگون می‏کنند.

اما همه‏ی این تغییرات پیش از جلوی دوربین رفتن اتفاق افتاده. دستِ کم سه سیزنِ اول داستان، به دقت هر چه تمام‏تر طراحی شده و کاراکترها کاملن آنالیز شده‏اند تا در طولِ قصه دچار دگرگونی‏ی خیلی چشم‏گیری نشوند.

دیالوگ‏نویسی:

دیالوگ‏های داستان، گاهی نشان می‏دهد که نویسنده‏ْگان به «ادبی» نوشتن عادت ندارند. مثلن:

«ما خاکِ اروپا را سُرمه‏ی چشمِ دخترمان می‏کنیم!» [نقل به مضمون از دیالوگِ فخرالتاج با خواهرش] نویسنده‏گان گویی اطلاع ندارند که خاکِ جایی را سُرمه‏ی (طوطیای) چشم کردن، یعنی «به کسی احترام گذاشتن در حدی که خاکِ پا یا خاکِ کوی کسی را به چشم بکشند.» این نشان از خاک‏ساری و تواضع و ذلت است نه نشان از قدرت و شکوه و شوکت. جمله معنای‏اش این است: «اروپا آن قدر مهم است که ما خاک‏اش را سرمه‏ی چشمِ دخترمان می‏کنیم.» در حالی که فخری می‏خواهد بگوید: «اروپا هیچ نیست. ما هیچ ارزشی برای‏اش قایل نیستیم.»

کاملن روشن است که نویسنده‏ی این دیالوگ، دو مثلِ ادبی را با هم اشتباه گرفته و به جای «ما خاکِ اروپا را به توبره می‏کشیم» نوشته: «ما خاکِ اروپا را سرمه‏ی چشم می‏کنیم.» خطایی که واقعن برای یک نویسنده وحشت‏ناک است!

یا در جایی دیگر خودِ آقای مدیری «شکس‏پی‏یِر» را «شکسپیر» تلفظ می‏کند. همه می‏دانیم که شکس‏پی‏یِر با همین تلفظ صحیح است نه صورتی که ایشان تلفظ کردند. اگر کاراکتر بلوتوس آن قدر روی واژه‏ْگان حساس است که «خَلوت» را «خِلوت» تلفظ می‏نماید، باید رعایتِ یکی از بدیهی‏ترین واژه‏گان ادبی را هم بنماید.

این نمونه اشتباهاتِ ادبی هرگز معنای طنز را ندارد و نمی‏شود با مُهرِ طنز، آن‏ها را نادیده گرفت. چرا؟ چون درست گفتنِ این واژه‏ها ست که ایجادِ موقعیتِ طنز را می‏کند نه اشتباه گفتن‏اش. و نیز از سوی دیگر، شخصیت‏هایی که چنین اشتباهاتی دارند، کلماتی به مراتب سخت‏تر از آن را بیان داشته و اصطلاحاتی بسیار متکلف‏تر از آن را درست ادا کرده‏اند.

زبانِ جهانی‏ی کمدی:

کم بودنِ «کمدی‏ی موقعیت» و تکیه‏ی بیش از حد بر «کمدی‏ی گفتار»، شاید یکی از خصایصِ فیلم‏نامه‏هایی باشد که آقای مدیری تا به حال کارگردانی کرده است. این ویژه‏گی‏ی طنزهای ایرانی است که اغلب پایه‏شان بر گفتار قرار گرفته. ولی بالاخره زمانی باید فرا برسد که ما از چنین ورطه‏ای بیرون آمده و کم‏کم به زبانِ جهانی (کمدی موقعیت) نزدیک‏تر گردیم. نه تنها فیلم‏نامه‏های انتخابی‏ی آقای مدیری که اکثرِ قریب به اتفاقِ فیلم‏نامه‏های طنزِ ما، دچار چنین اشکالی هستند. خیلی کم پیش آمده که کمدی‏هایی چون «مرد عوضی» کار شده باشد. آن هم کمدی‏یی که از ترفندهای دستِ چندُمِ هالیوودی، تقلید گشته و به شدت کلیشه‏ای و رنگ و رو رفته بود. با این همه، قدم بلندی در ژانرِ کمدی‏ی ایران محسوب می‏شد.

موسیقی:

موسیقی‏ی فیلم، به شدتِ هر چه تمام‏تر وصله‏ای ست. گویی روی پیراهنی از اتلس یا ردایی از حریر، تن‏پوشی از کَنَف و گونی پوشیده باشیم. موسیقی‏ی فیلم می‏توانست تلفیقی بسیار هنرمندانه‏تر از این که هست، باشد. اگر موزیسیَنِ سریال (فرهادِ مدیری) کمی ذوق به خرج می‏داد و اگر تهیه‏کننده‏گانِ فیلم کمی هزینه می‏نمودند، موسیقی‏ی سریال به این وضعیتی که الان دچار است؛ هرگز دچار نمی‏شد.

درست است که گاهی تک‏مضراب‏های زیبایی از آهنگ‏سازِ مجموعه را می‏شنویم، ولی ردّ پای «گریز از کپی رایت» به شدت در اثر موج می‏زند. آقای مدیری که خودش دوست ندارد کسی مجموعه‏اش را کپی کند، در این امر، دست به دامان گزینشِ موسیقی‏های غربی شده تا مبادا آهنگ‏سازانِ داخلی، فردا نسبت به پخشِ گزیده‏ی آهنگ‏های‏شان در سریال، اعتراض کرده یا مطالبه‏ی حق و حقوقی کنند.

با این همه، موسیقی در بخش‏هایی از سریال، خوش نشسته است. گرچه هرگز نمی‏توان ارتباطی آوایی با تصاویرِ ایرانی‏ی زمینه، پیدا کرد؛ ولی به هر حال، «کاچی بِه از هیچ‏چی!»

امور فنی:

گریمِ سریال، خوب و قابل قبول است. مخصوصن گریم‏های پیرمردانِ مجموعه، قابل قبول از آب درآمده و آن چه که آقای مدیری مدّ نظرش بوده، تا حد زیادی به اجرا درآمده. ایشان در مصاحبه‏ای بیان داشته که در صدد است تا هر شخصیتِ فیلم، شبیهِ به حیوانی باشد. مثلن جهان‏گیرخان شبیهِ گربه است. بی‏خودی‏الملک شبیهِ موش. برادرش شبیهِ گنجشک. باباشاه شبیهِ سگ؛ و به همین منوال، همه‏ی نقش‏ها شباهتی با حیوانات دارند که در نقش‏آفرینی‏شان کمک به سزایی خواهد داشت.

دکور، لباس، صحنه‏پردازی، نور، تجملات و زیورآلات الحق که زیبا ست.

باید به نورپردازِ مجموعه تبریکِ خاص گفت. راستی که در تالارِ اصلی‏ی کاخ –با آن همه آیینه‏هایی که هست- نورپردازی باید کار بسیار دشواری باشد. جز این، کارِ فیلم‏بردار هم انصافن جای ستایش دارد. چون گرفتنِ رفله‏های نور در آن محیطی که اکثرِ اشیاء برّاق است، سختی‏های فراوانی دارد.

صدا، توانسته به خوبی تا این جای داستان را هم‏راهی کند. گرچه در قسمت‏های اول سریال، صدا، ضعیف‏تر بود، ولی با آمدن لوکیشن‏ها به استدیو، صدا نیز از کیفیتِ بهتری برخوردار شد. این نشان می‏دهد که هنوز، صداگذاری یا ضبط صدا در فضاهای باز، برای مجموعه‏سازانِ تهرانی، کار دشواری ست.

نمادها و نشانه‏ها:

رمزگشایی از شخصیت‏های داستان، کار دشواری می‏نماید. مخصوصن که کار، هنوز به سرانجام نرسیده، تنها 21 قسمت از آن نمایش داده شده و از همه مهم‏تر، ما نمی‏دانیم که در آینده چه اتفاقی می‏خواهد فضاهای امروزی را عوض کند. به تجربه ثابت شده که نویسنده‏گانِ طنازِ مجموعه‏ی حاضر، در طول اجرای کارهای پیشینِ خود تغییراتِ بنیادین و اساسی‏یی را به داستان وارد کرده و از متنِ مرسومِ اوایلِ آن، در قسمت‏های پایانی، به کل فاصله گرفته‏اند.

اگر از ریزه‏کاری‏ها و ظرایفی که بالبداهه توسط بازیگران اجرا می‏شود صرف نظر کنیم، باید گفت که به خوبی مشخص است هر شخصیتِ داستان، قبلن برای نماد و نشانه‏ای، تهیه و تدارک دیده شده که فارغ از گفتارهای خارج از متن‏اش، کلّیتی هم‏سان و هم‏گون و یک‏دست را ارایه می‏کند.

ممکن است از خود بپرسید چه گونه می‏شود که شخصیتِ داستان در طول سریال تغییر کند، ولی همین شخصیتِ متغیّر، بتواند نماد و نشانه‏ای مشخص و یک‏دست را برای بیننده به نمایش بگذارد؟

پاسخ باید داد: آری. انجام شدنی ست. ولی کار را به بی‏راهه کشانده و بسیار سر در گم می‏کند. اتفاقی که برای بسیاری از داستان‏های آقایان الوند و ژوله، افتاده است. اگر چه نمی‏شود توانایی‏های چشم‏گیر و پذیرفتنی‏ی هر دو نویسنده را نادیده گرفت، ولی نمی‏توان این دو نویسنده را هم، ایده‏آلِ سریالِ طنز دانست.

به عقیده‏ی من، قواره‏ی کارِ کارگردانی، یک سر و گردن از قامتِ نویسنده‏گانِ سریال (در این مجموعه) بالا زده. در حالی که در سریالِ شب‏های برره، قامتِ نویسنده‏گان بالاتر بود و در باغِ مظفر، سطحِ هر دو یک‏سان می‏نمود.

آقایانِ ژوله و الوند در این سریال، به شدت دچارِ ترسِ نوشتاری شده‏اند. این از لا به لای متنِ دیالوگ‏ها هویدا ست. کسانی که تا به حال کارِ تاریخی انجام نداده و متونِ سنگین و متکلف را ننگاشته‏اند، اینک دست به یک دلیری‏ی سهمگین و مردافکن زده‏اند که در بسیاری از جاها از پس‏اش برآمده و در برخی موارد هم، به شدت دچار لکنت و اُفت و اشتباه‏اند.

واژه‏های فخیم، مطنطن، متلکف و جمله‏بندی‏های مسجعِ پایانِ دوره‏ی قاجاریه برای تحریرِ نامه‏های اداری، که به زیبایی‏ی هر چه تمام‏تر در بیانِ این افراد با گویش‏های ساده‏ی مردمِ کوی و برزن پیوند خورده و بدونِ احساس خلاء، از «طهران» به «تهران» گریز می‏زند، گاهی آن چنان دچارِ اشتباهاتِ فاحشِ دستوری، ساختاری، معنایی، تلمیحی و ادبی می‏شود که هرگز؛ هرگز نمی‏تواند حملِ بر طنازی شود. تنها و تنها آن را باید ناآگاهی‏ی نویسنده از کاربردِ چنان کلمات یا جملاتی دانست. (که یکی دو موردش را در بالا اشاره کردیم و در متنِ فیلم؛ بیش از بیست بار، شاهدش هستیم.)

از این که بگذریم، نمادهای داستان را باید در جای دیگری جز چنته‏ی نویسنده‏گان‏اش جست‏وجو کنیم.

بر خلافِ دیگر سریال‏های آقای مدیری که احتمالن نویسنده‏گان نمادگذاری و رمزپردازی می‏کردند، این بار، انگار کارگردان است که از نویسنده‏ْگان‏اش پیشی جسته و بر نوشته‏های آنان، سیطره‏ی بهتری می‏یابد. شاید دلیل‏اش این باشد که آقای مدیری، عاشقِ کارهای تاریخی و زرق و برق‏های باستانی ست. گمان می‏کنم که روزی، ایشان دست به کارِ طرحی طنز [یا حتا جدی] از تاریخِ باستانِ ایران شوند و سوژه‏ی بعدی‏شان را به دورانِ هخامنشیان ببرند.

یادی از رابین‏هود (والت دیزنی):

بسیار احتمال می‏دهم که آقای مدیری و نویسنده‏گانش، قبل از تهیه‏ی این سریال، کارتونِ رابین‏هود (والت دیزنی) را کامل، دقیق، به کرّات و با وسواس نگاه کرده‏اند. شاید این جمله سنگین باشد ولی من از وجهِ مثبت‏اش بیان می‏کنم که: قهوه‏ی تلخ، برداشتِ آزادی از رابین‏هود است. کارتونی که شخصیتِ حیوانات‏اش، در گریم‏هایی انسانی درآمده‏اند.

با این پیش‏زمینه، سراغِ کاراکترهای مجموعه می‏رویم:

جهان‏گیرخانِ دولول:

گربه (کاریکاتوری از شیر)/ نمادی از ساختارهای «کج» و «فرسوده» است. غازچرانی که دستِ تقدیرش به تختِ سلطنت نهاده و از زیرترین طبقات (یک شبه) به برترین درجات رسانده. مردی که چون سلطان محمود غزنوی، شیفته‏ی چاپلوسی ست. چون رضاخان میرپنج، سوادِ چندانی ندارد. مانندِ سلاطینِ قجری، بی‏بُته و بی‏عرضه است. مثلِ شاهانِ صفوی، خرافاتی ست. مانندِ بسیاری از حکم‏رانانِ ایران، دچارِ تزلزلِ رای و تشتُت رأی است. زن‏باره و بی‏عار است. و در یک سخن، ردای ریاست، بر قامت‏اش بسیار گشاد دوخته شده؛ و افسرِ کیاست، بر سرش لق می‏زند. (شبیهِ پرنس جان در رابین‏هود)

صدراعظم (اتی):

گرگ/ اگر چه صدراغظم شباهتِ بیش‏تری به خرس دارد، ولی نمادهای رفتاری‏اش به گرگ می‏برد. گوسفند دزدی که اینک، شبانی می‏کند و جلدِ میش بر تن کرده و در رمه افتاده. سودای سلطنت دارد. ناآزموده‏ای که نیازموده، تجربه می‏کند و ای دریغ که بهای تجربه‏اش را ملت می‏پردازد. میرزاآقاخانِ نوری‏یی که امیرکبیر کُش است. او را نه از روی کسوت و همت‏اش، که به جهتِ نسبت‏اش بر صدارت گماشته‏اند. چاپلوسی بازاری که در طریق طراری افتاده و اگر پیش‏تر، برّه از گله می‏دزیدیده، اینک مالِ میهن به اجنبی می‏بخشد. نمونه‏اش هم در تاریخ، کم نیست.

دامبول‏السطنه:

میمون/ نامِ «دامبول» شبیهِ «بامبول» است. در فرهنگِ عامه، کسی که اهل نیرنگ و خدعه باشد را، بامبول‏زن می‏خوانند و واژه‏ی «دامبول» با «بامبول» شباهت بسیاری دارد. شخصیتِ دامبول‏السطنه هم همین گونه است. هنرمندنمایی درباری که جلف‏بازی و سبک‏گری و عنتری و شلنگ‏اندازی را به اسمِ هنرنمایی به دیگران غالب می‏کند. نه حتا از دستِ افرادی چون تلخکِ دربارِ ناصرالدین‏شاه –کریم شیره‏ای- و نه حتا از رنگِ هنرمندانِ خود فروخته‏ی همیشه‏ی روزگار که افتخاری! جز دست‏بوسی‏ی اصحابِ قدرت ندارند.

بلدالملک:

مار/ گرچه از لحاظِ شکل‏شناسی‏ی کارکرد، باید حیوانی چون «سگ» را به عنوان نگهبانِ کاخ برگزید، ولی از لحاظِ شخصیتی، و میمیکِ صورت، بلدالمک، شبیهِ مار است. موجودی زهرآگین که همه را به دیدِ طعمه می‏نگرد و نیش‏اش، نه از سرِ دفاع، که از سرِ کشتار خواهد بود. شباهتِ گریمِ بلدالمک به رضاخانِ میرپنج را نمی‏توان انکار کرد. حتا یونیفرم او نیز، شباهتِ بسیارش را بیش‏تر نموده. (کسانی چون آقای معتضد که به این لباس ایراد می‏گیرند، بهتر است کمی هم نمادشناسی را چاشنی‏ی نقدشان کنند.) حرکاتِ پیچشی‏ی سر و گردنِ بلد، به چنبره‏ی مار می‏برد. هر چند که بی‏گمان، این حرکت، ابدن نمادین نیست و تنها به واسطه‏ی قریحه‏ی بازیگری‏ی خودِ بازیگر، ابتکار شده. معادلِ بلدالملک را در هر دوره‏ای از تاریخ می‏توان یافت. رفیقِ دزد و همراهِ قافله.

برزو خان:

گاو. (یا گراز)/ دوشاخه‏ی شمشیری‏ی سبیلِ برزو، مثلِ دو شاخِ گاوی ست که عدمِ درکِ صحیح‏اش از موقعیت، خشمِ زودهنگام و بی‏دلیل، هجوم‏های تند، و نظایرِ آن را به نمایش می‏گذارد. او نمادی ست از انسانی با درکِ سطحی و مسوولیتِ بالا که فاجعه می‏آفریند. همه چیز را چشم بسته و نادانسته، شخم می‏زند و تار و مار می‏نماید. تاریخ را اگر ورق بزنیم، می‏بینیم چه بسیار کسانی که برای حفظ مرزهای کشور منسوب شدند و این سرزمین را به واسطه‏ی ندانم‏کاری‏هاشان بر بادِ فنا دادند. دروغ‏پردازان و لاف‏زنانی که تنها در عرصه‏ی حرف، پهلوان‏اند و در آوردگاهِ با حریف، پنبه.

بی‏خودی‏الملک:

موش. (یا میمونِ تنبل)/ شباهتِ عجیبی بینِ بی‏خودی‏الملک و شخصیتِ تنبلِ کارتونِ عصریخبندان وجود دارد. موجودی که توانِ تحلیلِ اتفاقاتِ اطرافش را –فقط- به ساده‏ترین شکل ممکن دارا ست و اگر مسایل کمی پیچیده شود، به اصطلاح «هنگ» می‏کند. همه‏ی آقازاده‏هایی که در تاریخ به خاطرِ جاه و مالِ خانواده‏شان به مقام و منسبی رسیده‏اند، نمونه‏ی این حکایت‏اند. کسانی که باید برای‏شان شغلی تراشید. (رییس مستعماراتِ همایونی!) و این مناسب، جز نام، هیچ نیست. نامی که البته نان دارد. افرادی که به راستی مصداقِ نام‏شان «بی‏خودی» هستند. بود و نبودشان هیچ فایده‏ای ندارد.

داموس‏السلطنه:

خرس/ هرچند که منگوله‏های دو سوی چهره‏ی داموس، آدم را به یادِ «مارِ زنگی» می‏اندازد، ولی هیبتِ پوستین‏پوش و شخصیتِ خسیس‏اش، همان حکایتِ خرس است که مویی کندن از او، غنیمت است. داموس، که نام‏اش را از «نوستر آداموس» (پیش‏گوی شهیرِ اروپا- سن رمی) وام گرفته، پیش‏گویی ست که نمادِ خرافاتِ اطرافیانِ خودش است. بُن‏مایه‏ی حضورِ چنین شخصیتی که اتفاقن دخل و خرجِ مملکت را هم در دست دارد، فی‏النفسه بسیار جای سخن می‏گذارد. چرا که امری بدیع و جالب و سنجیده است. در مملکتی که بسیاری از بایدها و نبایدهای‏اش، به طالعِ نحس و سعد پیوند خورده؛ ملتی که هنوز وابسته‏ی فال‏های تاروت و قهوه و چای و... هستند، داموس‏های فراوانی را در دامانِ خویش پرورانده‏اند. داموس، رخنه‏ی خرافات تا مراکزِ اصلی‏ی قدرت را حکایت می‏کند. نشان از بدبختی و مکافاتی که گریبانِ شرق‏نشینان را هرگز رها نخواهد کرد و تا هست و خواهد بود، امورِ محاسباتی را به دستانِ مجریانِ خرافاتی می‏سپارد.

باباشاه:

سگ/ من به اعتبارِ گوشه‏ای از بازی‏ی باباشاه در بخشِ شش‏اُمِ سریال و نوعِ گریمی که شده، این حیوان را انتخاب کردم. چون در بخشی از مجموعه، باباشاه، میانِ دیالوگ‏اش، شروع به زوزه کشیدن می‏کند. شاید هم به صورتِ اتفاقی بوده! نمی‏دانم. اما هر چه هست، رفتارهای‏اش تناسبِ چندانی با چنان حیوانی ندارد. البته این شاید به خطای من نیز برگردد و عدمِ دریافتِ صحیح از نمادی که هست. به هر روی، باباشاه، نمادی از هنرِ مستهلک و سنتی‏ی عقب افتاده‏ای ست که تنها به واسطه‏ی وابسته‏گی‏اش با قدرتِ حاکمه، مطرح می‏شود. نقاشی که برای دیده شدن‏اش، باید کمال‏الملک‏ها را تبعید و تحدید و تهدید کرد. فسیلی باقی مانده از کم‏ترین ذوق‏های هنری. درگیر با منقل و گُلِ کوکنار. ارابه‏ی چارچرخِ زه‏وار دررفته‏ای که هر آن از حرکت می‏ایستد و نگاه‏اش به دنیای اطراف، نگاهی سطحی و ماقبلِ تاریخ است.

پیربابا (پدرِ صدراعظم):

کفتار/ [در بخشی از سریال، باباشاه به او می‏گوید: «تو هنوز زنده‏ای؛ کفتار؟ موی گوش‏ات هم سفید شده!»] این شخصیت، تناسبِ بیش‏تری با سگ دارد. مردی درگیر با توّهمِ توطئه که هر لحظه می‏اندیشد کسی در پشتِ سرش ایستاده و دنیا را از دریچه‏ی چشمِ کدر و تار اَش می‏بیند. مدام در حالِ پرسیدن است: «کی‏یه؟» و توّهم توطئه هرگز رهای‏اش نخواهد کرد. او هم دایناسوری پیر و فرتوت است که در بدنه‏ی قدرت، به اندازه‏ی قدمت تاریخ، عمر دارد. گویی همیشه زنده بوده و هرگز سرِ مرگ ندارد. پیرمردی چروکیده و خُل وضع که مشاعرش را به علتِ شدّتِ کهولت، از دست داده ولی هم‏چنان در متنِ حکومت، باقی ست. هنوز امیدِ به زنده‏گی دارد. هنوز می‏اندیشد که می‏تواند تجدید فراش کند. هنوز دسیسه می‏چیند و دسایس‏اش، حولِ مرکزیتِ قدرت (سلطنت) دور می‏زند. آدمی برآمده از هیچ و بلااستفاده‏تر از هیچ. نمونه‏ی چنین شخصیت‏هایی را به کرّات در تاریخ شاهدیم. کسانی که با خیالِ توطئه زنده‏اند و در همین خیال، تا پوسیدنِ تمام، باقی‏اند.

دایی اقبال:

خوک/ کاراکترِ اقبال در این سریال، جزوِ معدود شخصیت‏هایی ست که از حالتِ «تیپ» خارج شده و به نوعی «شخصیت» مستقل رسیده. نمی‏دانم چرا؟ ولی گویی با این شخصیت می‏توان هم‏زاد پنداری کرد؛ با حرف‏های‏اش کمی دچار تعمّق و تفکّر شد و بالنّسبه، او را از بقیه‏ی اطرافیان‏اش، متمایز ساخت. شاید سن و سال، نوعِ بازی، تونالیته‏ی صدا، گریم و حتا فیزیکِ بدنِ اقبال، باعث شده که بیننده از او، مردی معقول‏تر و جدی‏تر از بقیه دریافت کند. همین جدّیت هم هست که وقتی اقبال را در موقعیت طنز قرار می‏دهند، کمیک‏ترش می‏کند. او به عنوانِ رییس اداره‏ی سوروسات همایونی! مسوولیتِ هم‏آهنگی‏ی محافلِ توطئه‏آمیزی را نیز می‏پذیرد که اغلب برای تدارکِ مرگِ درباریان شکل می‏بندد. از زد و بندهای داخلی به دور است در حالی که مستقیم یا غیرمستقیم، با همه‏ی توطئه‏ها، ارتباط دارد. اگر چه آگاهِ کل نیست، ولی شمّ قوی‏یی برای ردیابی‏ی توطئه دارد. چنین شخصیت‏هایی که کم‏تر از توانایی‏های خود، به مَناسِبِ فرودست‏تر گمارده می‏شوند ولی به واسطه‏ی زرنگی‏ی خودشان، می‏توانند رشته‏ی امور را در کف بگیرند، کم نیست.

فخرالتاج:

عقرب. (یا زاغ)/ فخرالتاج، تلفیقی از دو حیوان است با تناسباتِ نا هم‏گون. نیش‏اش را می‏زند. قدرت طلب است و در پی‏ی هر آن چیزی ست که بدرخشد. در صددِ تصاحبِ قدرت است. نمونه‏ای از یک «مهد علیا»ی دیگر که در برگ‏های تاریخ کم هم نیستند. حضورِ چنین شخصیتِ محوری‏یی در داستان، به قصه، نه تنها کششِ دراماتیک داده که از لحاظِ شکل‏شناسی، لنگرِ روایت را به سمتِ درستی هدایت کرده و تعادلِ قدرت را (در بیرونی و اندرونی) به شدت حفظ می‏کند. در تاریخ هم همین گونه است. ولی دو سوی شخصیت‏های محوری‏ی زنِ داستان (کاترینِ روسی و فخری‏ی ایرانی) تلخی‏ی گزنده‏ای هست که ما را به واقعیتی بس سنگین گوش‏زد می‏نماید: ایران بازیچه‏ی دستِ روس‏ها ست.

کاترین:

بوقلمون (تاووسِ تقلبی)/ کاترین، برآمده از متنِ تاریخی تحریف شده، به هم ریخته، مشوش، دروغ‏آگین و البته زیورآلوده شده است. جنسِ بنجل روسی‏یی که ارمغانِ کشورهای استعمارگرِ شمالی ست. برای بقای سلطنت (آبستن شدنِ ولی‏عهد) آمده، ولی حاصلی جز مکافات و استعمار و استحمار ندارد. برادرش (توپولوف) نشانی از صنعتِ دسته چندمی ست که به اسمِ صنعتِ پیش‏رفته می‏خواهد در حلقومِ مردمِ بی‏چاره‏ی جهان سومی بچپاند. خودش، جنسِ مستعملی ست که به عنوان جنسِ آک‏بند تحویلِ مملکت شده. (نمادِ چند شوهری‏ی او و داشتنِ چند فرزندِ دیگر، اشاره‏ای تلخ به همین واقعیت دارد.) عروسِ هزاردامادِ کشورهای بر دستِ شمال. داستانِ حزن‏آلودی که هنوز گریبانِ ما را رها نکرده و وابسته‏گی‏مان را هر بار هم بیش‏تر از پیش می‏نماید.

لعبت:

اُسکُل. (نوعی مرغِ نادان که از فرطِ فراموشی زبان‏زد خاص و عام است.)/ نمادی از روشن‏فکرنمایی‏ی توخالی‏ی سنتی که علاقه‏ی وافری به پیش‏رفت‏های صنعتی دارد و حاضر است برای بقای خود، در دامانِ هر خاشاکی، بیآویزد. هنری کهنه و رنگ و رو رفته که هیچ حرفی برای گفتن ندارد و تنها ظاهری آراسته به خود گرفته تا دیگران را مجذوب نماید. هر چند که آن قدر از محتوا تهی شده و آن اندازه بی‏کفایت و خالی ست که هنر را به عار کشیده و چون شعرِ کهنه، گوش‏خراش و روح‏تراش است.

نازخاتون:

جغد. (بوف)/ دروغ‏زن و میان‏تهی. فرنگ نرفته‏ای که آمال و آرزوهای‏اش را آن سوی مرزها می‏جوید. دختری که نمادِ بسیاری از روشن‏فکر نُمایانِ ما ست. تحصیل‏کرده‏گان خارج رفته‏ی بی‏هویت و «فرانس» دیده‏های بی‏شخصیت که هر چه می‏گویند و می‏سرایند، دروغِ دانستن است. نه حقیقتِ آن. «مرد هم مردانِ فرانس». «شعر هم شعرهای فرانس». «کشور داری هم کشورداری‏ی فرانس» و از این دست مقایسه‏هایی که هنوز هم در جوامعِ مرفه و بی‏هویتِ ما به وفور یافت می‏شود. مثل‏اش آن کسانی ست که یک ماه در کشوری بیگانه می‏مانند و وقتی برمی‏گردند، حتا نامِ پدر و مادرشان را هم فراموش کرده‏اند. ذکرشان می‏شود: «آآآ... شما ایرانی‏یا به این، چی می‏گین؟»...

کبوتر و قرقی:

اسم‏شان را با خودشان باید شناخت/ از قدیم اگر چه گفته‏اند «کبوتر با کبوتر؛ باز با باز» ولی این دو، جمعِ بینِ اضدادند. کبوتر و قرقی. خبرچینانِ دون‏پایه‏ای که حتا در یک شرکتِ کوچک و یک نهادِ اقتصادی در نقش آبدارچی‏های خبرچین، ظاهر می‏شوند. «سَم» اساسِ کارِ آن‏ها ست. پول می‏گیرند و قهوه‏ی قجری می‏ریزند و دوست و دشمن را از میان برمی‏دارند. قربانِ بندِ کیف‏اند. جالب است که در این داستان، این هر دو، آشپزخانه‏دارِ حکومتی‏اند. یعنی علاوه بر خوراکِ تن، خوراکِ محافلِ خفیه را نیز فراهم می‏کنند. چند نفر از ایشان را باید در طول تاریخ نام برد؟ شاید به اندازه‏ی تکاتکِ خبرچینان و سوسه‏گرانی که می‏شناسیم.

مخبرالدوله سرِ سعدی:

کلاغ/ فکر نمی‏کنم نیازی به رمزگشایی از این موجود باشد. خبرچین‏هایی که به جای گوش و چشمِ امنیتِ مملکت بودن، مدام در صددِ کنکاشِ کارِ خودِ مردم‏اند. دیگر چه جای حرف و حدیثی برای چنین آدم‏ها ست؟

شکوفه:

کرگردن. باید منتظر نشست و دید که شکوفه چه‏ْگونه در روندِ داستان تاثیر خواهد گذاشت؟ من تا این‏جا حضورِ شکوفه را زیاد تعیین کننده ندیدم. جز آن که میرغضب است و به شدت شبیهِ کرگدن‏های محافظِ پرنس جان در رابین‏هود.

بلوتوس:

روباه/ باید بیش‏تر از داستان بگذر تا شخصیتِ بلتوس مشخص شود. نمی‏توان با دو-سه قسمت درباره‏ی او قضاوت کرد. هر چه هست، شیّادی و زبان‏بازی در وجنات‏اش موج می‏زند. مانندش را هم دور و بر هر رییس و حاکم و فرمان‏روایی، می‏توان پیدا کرد. چرب‏زبانانی که فقط به دردِ سیاه‏کردنِ مردانِ قدرت می‏خورند و نان به نرخ روز می‏خرند.

مستشار‏الدوله:

انسان/ درگیر در برهوتِ سرگشته‏گی. تاریخ‏دانی وامانده در هزارتوی خیالاتِ و اوهام. نه از متنِ درست تاریخ برای‏اش چیزی مانده و نه از وجدانِ تاریخی‏اش می‏تواند دست بکشد. این آگاهان در دربارهای قدرتِ مطلق، ملعبه‏های بازی‏اند. تلاش می‏کنند، ولی به نتیجه نمی‏رسند چون دور و برشان را مشتی احمق و کودن گرفته است. چه کنند جز آن که چشم در چشمِ مردم بمانند و با استیصال، حماقتِ اطراف‏شان را تحمل کنند؟ معنای نگاه‏های سیامکِ انصاری به دوربین، نه مثلِ نگاه‏های «هاردی» در فیلم‏های کمدی‏ی «لورل و هاردی» ست. معنای این نگاه‏ها، نگون‏بختی‏ی روشنفکرانِ همه‏ی اعصار است که در چنبره‏ی بلاهتِ حاکمه، هیچ راهی جز سکوت و خیره شدن به چشمِ مردمِ آگاه، ندارند. مسیرِ تاریخ را نمی‏توانند تغییر دهند. اگر چه پیش‏بینی (و پیش‏گویی) می‏کنند، اگر چه می‏دانند که سرانجامِ این همه ندانم‏کاری، چیزی جز سقوط نیست ولی چاره‏ای هم جز سکوت، نیست.

***

باقی‏ی هنرمندانِ این مجموعه را باید منتظر نشست. مثلن برادرِ بی‏خودی‏الملک (که نقش‏اش را بر عهده‏ی خواهرزاده‏ی آقای مدیری گذاشته‏اند و شبیهِ گنجشک است.) نقشی بسیار تصنعی و وصله‏ای دارد. به هیچ عنوان کارکردی ندارد. اگر چه سعی شده تا برای او حدّ یک «مورّخِ درباری» را تعیین کنند ولی به هر حال، کاملن واضح است که پیوندِ خویشاندی‏ی او با کارگردان، نقشی چنین را برای‏اش ارمغان آورده. وگرنه می‏شد چنین نقشی را خیلی راحت به کسی چون «اقبال» داد. یا حتا می‏شد برای طنزتر کردنِ ماجرا، کسانی چون «کبوتر» یا «قرقی» را به این مهم گماشت. چون کسی از ایشان توقعِ سواد داشتن نداشت، و آگاهِ به همه‏ی بگیر و ببندهای لایه‏ی زیرینِ حکومت هم هستند. در عین حال، به کارهای پست و کم‏مایه‏تری از باقی، گماشته شده‏اند.

دور نمی‏بینم که در آینده، مستشار به متنِ جامعه‏ی «طهران» قدم بگذارد. از کاخ بگریزد و دامانِ کوچه و بازار را، به دربار، ترجیح دهد. شاید هم این گونه نشد. ولی به هر روی باید منتظر نشست و ادامه‏ی داستان را تماشا کرد.

نماد شناسی از واژه‏ی «قهوه‏ی تلخ»:

نامِ خودِ مجموعه هم جای حرف و حدیث دارد. نامِ سریال از همان تلخی‏یی حکایت دارد که در «قهوه‏ی قجری» نهفته و «زهر»ی که در آن به کامِ اربابِ قدرت ریخته می‏شده. گرچه این قهوه، دوستانه و میهمان‏نوازانه تعارف می‏شده، ولی شوکرانی بوده که خورنده‏اش را از پا می‏انداخته.

سریالِ قهوه‏ی تلخ هم، بالذات همین مورد را مدّ نظر دارد. تلخی‏ی طنز در قالبِ قهوه‏ای که میزبان در جامِ میهمان می‏ریزد و کام‏اش را شرنگین می‏نماید.

اگر چه هنوز در این دوره‏ی خاص (پایانِ حکومتِ زندیه) سلسله‏ی قاجار تشکیل نشده و هرآینه که قهوه‏ی قجری هم موضوعیتی ندارد، ولی پیش‏تر گفتیم که «شکستِ زمان» در آثارِ سیمبلیک، دلیل بر ضعفِ اثر نیست. فقط شاخصی برای درکِ بهترِ پیامی ست که در لایه‏های زیرِ طنز، ارایه می‏گردد. بدین روی، قهوه‏ی تلخ از لحاظِ موضوعیتِ نام‏اش هم حتا دچار اشکالِ تاریخی ست (چون هنوز سلسله‏ی قاجار شکل نگرفته که قهوه‏ی قجری باب شود.) ولی در عین حال، ایرادی هم بر آن از لحاظِ نشانه‏شناسی نمی‏توان گرفت.

تداخل؛ تزاحم یا تنازع؟

سوآل این جا ست که آیا شکلِ عناصرِ تشکیل دهنده‏ی قصه، (فورمولوژی‏ی داستان) در یک نگاهِ کلی، با هم چه ارتباطی دارند؟ آیا این روایت، صرفن یک «تداخلِ» زمانی‏ی کُمیک میانِ سنت و مدرنیته است؟ آیا سخن از «تزاحمِ» تاریخ و تاریخ‏نگاری و تاریخ‏نگری برای اربابِ قدرت به میان آمده و به اصطلاحِ امروز، تاریخ را موی دماغِ سلاطین می‏داند؟ یا جز این؛ سخن از نزاعِ نگاه‏های متفاوتی ست که باعث شده برداشت‏های مختلفی از یک پدیده‏ی واحد به نامِ «تاریخ» شکل گیرد؟

برای روشن‏تر شدنِ موضوع، مثالی می‏زنم:

* آیا سیامک انصاری (مورّخ) به صرفِ این که در متنِ تاریخ است، برداشتِ صحیحی از تاریخ دارد و می‏تواند بیان‏گرِ راست‏گو و بی‏طرفی از تاریخ باشد؟ و یا به تعبیری، هر مورخ، تنها به دلیلِ معاصر بودنِ با رویدادهای زمانش، موردِ وثوقِ همه باید باشد؟

* آیا سیامک انصاری (مورّخ) چون با «پیش‏آگاهی» به بطنِ تاریخ وارد شده، می‏تواند داوری‏ی صحیحی نماید بدون آن که برای روندِ تاریخی‏ی موردِ نظرش، ایجاد مزاحمت کند؟ یا دارد روندِ تاریخ را به صرفِ آگاهی (بخوانید: پیش‏گویی) تغییر دهد؟ به سخن دیگر، مورخ به خاطرِ داشتنِ پیش‏آگاهایی‏های از گذشته، نقشِ مؤثری در «تاریخ‏سازی» دارد؟

* آیا سیامک انصاری (مورّخ) به دلیلِ این که برداشتِ متفاوتی از تاریخ دارد، باید به نزاع با تاریخی برخیزد که دیگران برای‏اش تعریف کرده‏اند و از زبانِ دیگران شنیده است؟ به بیانِ دیگر، مورخ آیا هر چه را می‏شنود باید باور کرده و بی‏چون و چرا بپذیرد؟

هر سه حالتِ فوق، در یک خط موازی (کم رنگ و پر رنگ) دارد در سریال قهوه‏ی تلخ جلو می‏رود:

سیامک انصاری (مورخ) به گذشته باز می‏گردد [ایجادِ تداخل می‏کند.] اتفاقن در گذشته، به مقامی تعیین کننده می‏رسد. [ایجادِ تزاحم برای روندِ تاریخ می‏کند.] و برداشت‏اش از تاریخ، جورِ دیگری ست که با برداشتِ آدم‏های آن دوران، بسیار منافات دارد. [ایجاد تنازع می‏کند.]

حاصلِ هر سه‏ی برخوردها، نگرشِ واحدی را به دست می‏دهد که همان جمله‏ی معروفِ «مارکس» است:

«تاریخ تکرار می‏شود. یک بار به صورت تراژدی و یک بار به صورتِ کُمدی.»

و البته این جمله‏ی «اسلاوی ژیژک» را نباید فراموش کرد که می‏گوید:

«تکرار به صورتِ کمدی، حتا می‏تواند وحشتناک‏تر از تراژدی‏ی اولیه باشد.»

با این سه اصل [تداخل/ تزاحم/ تنازع] و این دو دیدگاه [تراژدی/ کمدی] دوباره به قهوه‏ی تلخ نگاه کنیم. حالا در می‏یابیم که در پسِ خنده‏ی تلخِ این مجموعه، تراژدی‏ی وحشتناکی در حالِ وقوع است که از زبانِ یک مورخ بیان می‏شود. مورخی که چون تکرارِ تاریخ را می‏کند، راهی جز «طنزگویی» از تاریخی کُمدی شده، برای‏اش نمانده. جز این، هر چه باشد، روایتِ دوباره‏ی تراژدی‏ی گذشته است که هیچ فایده‏ای برای امروز نخواهد داشت.

بازگشت به گذشته (تداخل) و بررسی‏ی منصفانه و قلقلک دادنِ تاریخ‏سازان (تزاحم) برای مجادله (تنازع) با ارکانِ قدرت، کارِ خطرناکی ست که در قهوه‏ی تلخ دارد صورت می‏گیرد.

امیدوارم آقای مدیری و همه‏ی هم‏کارانش به خصوص نویسنده‏گانِ او، بتوانند از پسِ چنین مهمی برآیند. کاری که اینک در پیشِ رو داریم را دستِ کم نگیریم.

قهوه‏ی تلخ، به راستی تلخ است.

***

[استفاده از متنِ فوق یا پیوندِ به آن، با ذکرِ منبع، بلامانع است.]

***

با پیش‏کش درودهای ایرانی: آرش خیرآبادی

تاروت؛ قهوه؛ تسبیح

2010-11-11T09:27:00.000-08:00

اتاق، تاریک است. دهانِ استکان، به خمیازه؛ باز. و سرنوشتی که واژگون در نعلبکی، از آینده‏ای موهوم خبر خواهد داد.

آسمانِ تفاهم؛ تاریک. کوچه‏های شب‏گرد؛ باریک. و آن کس که تنهایی را به فالِ نیک می‏گیرد، تنهاترین نشانه‏های اشتراک را در تهِ فنجانی جست‏وجو می‏کند که اینک واژگونه از سرنوشتِ من خواهند گفت.

چه سرنوشتی؟ آه!...

باید بر آینده‏ای که رنگِ قهوه‏ی خشکیده‏ای خبر می‏رساند، زار زد. و سرنوشتی را که رگه‏های تخیّل در انحنای تصاویرِ درهمِ آن استکانِ وارونه می‏جویند، به خنده گرفت. کدام سرنوشت؟ کدام اشتراک؟

اتاق، در ابعادِ چشم‏های تیره‏ی من، نمی‏گنجد. اثاثِ ناساز و رنگ‏های تند. چشم‏های نگران و بوی تیزِ قهوه‏ی سرنوشت. و آینده‏ای که پسِ خیالاتِ هر کس، شاید شبیهِ ساده‏ای از آرزوهای خودِ او ست.

آن کس که سرنوشتِ تو را خواهد خواند، بی‏گمان در سرنوشتِ خویش مانده است. و آن کس که فنجانِ وارونه‏ی پیش‏گویی را در برابرِ نگاه‏های کنکاشنده‏اش نهاده، چیزی جز امیدواری‏های افسانه‏ای‏ی تو را برای‏ات بازگو نخواهد کرد.

انسان، مجودِ غریبی ست. غریب؛ به وسعتِ همه‏ی تاریخ. غریب؛ به پهنای همه‏ی آرزوهای‏اش. غریب؛ به تعدادِ تمامِ روزهایی که از دست داده و ساکت و مغموم، آینده‏ای را انتظار کشیده.

غریبه و غمگین و غارتزده و غافلگیر.

نگاه می‏کنم؛ اتاقِ تاریک را، با تمامِ دست‏مایه‏ای که برای آرامش‏اش کرده‏اند. شاید اگر این دیوارها، شمشاد بود و سقفِ منقش‏اش، بلندتر از این که هست؛ دیگر نیازی به وارونه‏گی‏ی سرنوشتِ خویش در تهِ فنجانی خشکیده و تیره‏رنگ، نبود.

آرام؛ آرام؛ آرام؛ سر به بالینِ چشم‏های خیره می‏نهادی و تا دورهای ستاره‏ْگان را در امنیتِ حصارهای شمشادِ اطراف رصد می‏کردی. شاید در آن بالاترین نقطه‏ای که ستاره‏ها نیز به تپش می‏افتند، ستاره‏ی بخت‏ات را می‏یافتی!

در این چهار دیواره‏ی برهوت؛ که بسیاری امیدواری‏های سرشته در سکوت خود را به دستِ برگه‏های تاروت و فالِ قهوه‏ی خشکیده می‏دهند؛ رخصتی هست تا اگر خواستی، خودت به سرنوشتی که برای‏ات نوشته‏اند، سطرهایی بیافزایی. سطرهایی که گاهی شعر اَند. گاهی نثر. گاهی چون طلوع، خوب‏اند و گاه، تیره مثلِ غروب.

و آن آخرین نقشی که تهِ فنجانِ سرنوشتِ هر کس رقم خواهند زد، بی‏گمان که چیزی جز تنهایی‏ی محض نیست.

قصه‏های تکراری‏ی ما، داستانِ همیشه‏ی هر روزی ست که با غصه‏های روزمرّه‏مان گِره خورده است. و آن کس که ادعا می‏کند در این گیر و دار و گره‏بازارِ تنهایی، دستی برای گشودنِ بُغضِ فروخورده‏ات دارد، یقین که –خود- در انزوای مفرطِ سرگردانی‏های‏اش، راهی برای فرار تا شهرِ آشنایی‏ها می‏جوید.

قهوه‏ی سرنوشت، برگه‏های تاروت، تسبیحِ هزار دانه و آن ورق‏پاره‏هایی که نام و نشان‏ات را یدک می‏کشند، تعبیرِ ساده‏ای از گریه‏ی غمگنانه‏ی ما ست؛ یا شاید حضورِ ناخواسته‏ای از نبودن و نبودن و نبودن، برای آمدن و بودن و ماندن!

اتاق، تاریک است. دهانِ استکان، به خمیازه؛ باز. و سرنوشتی که واژگون در نعلبکی، از آینده‏ای موهوم خبر خواهد داد.

چه آینده‏ای؟... آه!...

هزار بار برای ثانیه‏های گفتم که ساعتِ خوش‏بختی را نمی‏توان برای بیدارباشِ سعادت، کوک کرد. هزار بار به عقربک‏های سرگشته گفتم که قامتِ کوتاه و بلندِشان را اگر به اندازه‏ی هم کنند، زمان را خواهند کُشت.

راستی که اگر عقربک‏های ساعتِ سرنوشت، هم‏اندازه بودند؛ دیگر کدام ساعت از زنده‏گی را می‏شد به یادگاری گرفت؟

زمان، تسخیرِ تفأل و تأثّر و تعّمقِ رگه‏هایی ست که رگ‏های تنهایی‏ی ما را سُرخانده است. و هیچ فنجانی نخواهی یافت تا در کُنجِ پیش‏بینی‏های‏اش، شور و شعور را در کسی، آفرینش کنی. ما، محکوم‏ایم که فهمیده نشویم. محکوم‏ایم که گنگ‏های خواب‏دیده بمانیم تا عالَمیانِ کَر را، هرگز از قصه‏هایی که در سینه داریم، سطری نخوانیم. ما محکوم‏ایم که سرنوشتِ تاریکِ خویش را، همواره در تهِ فنجان‏های وارونه جست‏وجو کنیم و امیدواری‏هامان را به مضحک‏ترین وجهِ ممکن، بر باد دهیم.

وقتی فنجانِ وارونه را برگشت، وقتی برگه‏های سرنوشت را از میانِ نقش‏های تکراری نگاه کرد، آن گاه دریافت که داستانِ سرنوشتِ تنهایی‏ی هر کس، قصه‏ی محتومی ست که همه‏ی هستی‏ی ما را به خود پیوند داده است. صدای‏اش آرام بود. دوباره؛ دوباره و دوباره نگاه کرد.

-«هیچ‏چی نمی‏بینم!... فقط اسمِ خودت!...»

همین و دیگر هیچ!

با پیش‏کش درودهای ایرانی: آرش خیرآبادی

ما روزی یک‏دیگر را خواهیم خورد

2010-11-06T13:28:00.000-07:00

اول فکر کردم که اشتباه می‏بینم!... با خودم می‏گفتم این هم سیاه‏نمایی ست. مثل همه‏ی کارهایی که این روزها یا سیاه است یا سپید. این روزهایی که زبانِ نقدِ ما به قامتِ اندام‏مان دراز شده و دستِ بهبودمان به قدرِ زبانِ‏مان، کوتاه.

اول اندیشیدم که دروغ است!... مثل همه‏ی حرف‏هایی که از دروازه‏های گشادِ گوش‏هامان وارد می‏شود و از درِ دیگر –ناشنیده- بیرون می‏رود. مثل همه‏ی سخن‏های بی‏هوده و طویلی که برای شنیدنش اعصابِ پولادین می‏خواهی و مغزی تهی.

اول پنداشتم که بزرگ‏نمایی ست!... مثلِ همه‏ی کوتاه‏کاری‏هایی که می‏کنیم و بزرگ نشان‏اش می‏دهیم. گویی این مای‏ایم و همه‏ی مهم‏هایی که به دستِ ما ساخته است. مثلِ همه‏ی ریزی‏یی که داریم و می‏پنداریم که بزرگ‏ایم. اما افسوس که نیستیم! “نیست”ایم.

ولی بعد...

راستی که راست بود!... عجیب نبود؛ دهشت‏بار بود. غمگین نبود؛ اسف‏بار بود. دریغمندانه نبود؛ سوگوارانه بود.

چه می‏دیدم؟... جوانی در غلتیده به خون، با ضجه‏های استیصال و استغاثه و جماعتی ایستاده؛ نگران و افسوس‏کنان. و چه جماعتی؟... نه غریبه بودند و نه ناآشنا با زبانِ آن کس که کمک می‏خواست. به زبانِ پارسی سخن می‏گفت و با زبانِ مادری‏اش استمداد می‏خواست. آنان که پیرامون‏اش ایستاده بودند نیز پارسی زبان بودند. پارسیانی که روزگاری پارسایان نامیده می‏شدند.

راستی که ما روزگاری پارسایان بودیم؟

چه رفته است؟ چه رفته است که مردم را این گونه از بلندای «ایرانی بودن» به ورطه‏ی «حیوانی بودن» در انداخته؟

چه رفته است که مردم را این گونه سنگدل و ساروجین کرده است؟ این مردمِ ایران بودند که می‏دیدم؟ راستی این هم‏میهنانِ من و ما بودند که آن گونه آسوده و سبک‏بار بر کرانه ایستاده بودند و «مرگ» را تماشاچی شدند؟... باورش سخت است. اگر این را می‏شنیدم، هرگز؛ هرگز؛ هرگز باورم نمی‏شد. اگر بارها بر این ادعا قسم یاد می‏کردند و بر راستی‏اش سوگندهای استوار، می‏خوردند، هیچ‏گاه باور نمی‏کردم.

ولی راستی که راست بود!... مردم ایستاده و مردی افتاده!... مردم نگریسته و مردی گریسته!... مردم در پیرامون و مردی در خون!... و این تماشاخانه‏ی مرگ را چه کسی باید پاسخگو باشد؟

دولت مقصر بود؟... حاکمان تقصیرکار بودند؟... سررشته‏داران را باید توبیخ کرد؟... سردمداران را باید به محاکمه کشید؟... چه کسی آن جا بود جز من و ما؟... جز ملتی که انگار رگ و خون و غیرت‏اش را به باد داده و اسطوره‏ی وجدانش را بر لبِ باغچه سر بریده و ایمانش را از کف نهاده و گیج و گول و منگ و گنگ، مرگ را به نظاره ایستاده؟

این مرگِ مردی جوان نبود که نگریستم!... این مرگِ مردمِ ایران بود که بر آن گریستم.

سوگمندانه باید چهارگوشه‏ی این خاکِ خموده و خشک را بوسید و عطایش را به لقایش بخشید. سوگوارانه باید به عزای غیرتِ مردمی نشست که آن گونه به نظاره‏ی زخم‏دیده‏ای ایستاده‏اند. آن بی‏همّتان و بی‏غیرتانِ روزگار؛ آن بی‏ایمانانِ نگون‏بختِ بالانشین که در رثای مرگِ سگ‏هاشان مویه می‏کنند و بر گربه‏های مُرده گریه می‏نمایند؛ ولی مرگِ مردی را چنین راحت و بی‏خیال به نگاه می‏مانند و دستِ یاری فراپیش نمی‏آورند!

تفو بر این غیرتِ از کف شده و آن همّتِ از دست رفته.

هم ایشان را اگر بگویی که در رثای جدا شدنِ برگی از شاخسار، دیوانی از اشعار، سر دهند، دهان به شعار و شعر می‏گشایند و فریادهای گوش‏خراش و جگرتراش‏شان، آسمان را خواهد انباشت. ولی چه رفته است که این دل‏نازکانِ هنگامه‏ی کارهای ساده؛ در بزنگاه‏های خطیرِ خطر، ثبتِ تصویرِ مرگ را بر یاری به هم‏نوعِ زخمی‏ی خویش ترجیح می‏دهند؟

ما را چه شده؟... ایران را چه پیش آمده؟... پارسیانِ پارسی کجا رفتند؟

دریغ!... دریغ!... دریغ!

هیچ واژه‏ای ندارم که در بیانِ احساسم، بنگارم. به وجدانِ خودم هم شک کرده‏ام. حالا که نگاه می‏کنم، می‏بینم اگر من هم آن جا ایستاده بودم، کاری جز نگاه کردن نمی‏کردم. چیزی در ما مُرده است. چیزی که مرگِ وجدان نیست. مرگِ انسانیت نیست. مرگِ احساس نیست. مرگِ نو‏ع‏دوستی نیست. مرگِ عاطفه نیست. مرگِ مهربانی نیست.

چیزی غریب و شگفت و هراس‏انگیز به نامِ «مرگِ ایمان» است.

آری... در ایران، ایمان مُرده.

...و ما روزی یک‏دیگر را خواهیم خورد.

***

نقاشی: اثر فرانسیسکو گویا. موزه ی دلپاردو. مادرید. اسپانیا. نام اثر: ساتورن (در حال خوردن فرزندِ خویش)

با پیش‏کش درودهای ایرانی: آرش خیرآبادی

قسمت

2010-11-05T04:11:00.001-07:00

و خدا، تنهایی را آفرید.

و خدا، به تنهایی، تنهایی را آفرید و در تنهایی، تنهایی را آفرید.

و خدا، شاید تنهایی را برای هیچ کس جز خودش نمی‏خواست؛ اما... این گونه نشد!

چون تنهاترین آفریده‏ی جهان، بر لبِ ساحل ایستاد و دریا را نگریست؛ گریست. چنان گریست که موج‏های سنگ‏سابِ دریا، برخاستند تا صخره‏های ساحل را به خشمگین‏ترین شکل ممکن، در هم بکوبند.

آن گاه که تنهاترین آفریده‏ی جهان، بر کرانه‏ی دشت ایستاد و به ماسه‏ها نگریست؛ گریست. چندان که از جوی اشکِ چشمان‏اش، نرگس‏ها به تماشا ایستادند و سوسن‏ها به سد زبان، سرودند و بیابان، سبزآجین گشت.

آن گاه که تنهاترین آفریده‏ی جهان، بر کناره‏ی کوه ایستاد، به سنگواره‏های سنگین نگریست؛ و گریست. آن سان که آبشارانِ بزرگ از فرازه‏ی صخره‏های بلندِ کوه، سرازیر گشت و رودخانه‏ها، طغیانِ بنیان‏کَنِ خویش را آغازیدند.

خدا؛ توفانِ تنهایی را دید و زمینِ در هم کوفته را نظاره کرد. آسمان –که همواره از برهوتِ ستاره‏گان شکایت داشت- گاهواره‏ی آسایش گشت و زمین را چنان به آغوش فشرد که کوه‏ها در هم پیچید و دریاها خشکید.

خدا؛ تنهایی را تقسیم کرد. نیمی از آنِ خویش و نیمی از آنِ آفریده‏ی خویش...

و انسان... تنهاتر شد!

پیش‏کش با درودهای ایرانی: آرش خیرآبادی

نعمتِ حماقت

2010-10-20T03:53:00.000-07:00

حال‏ام اصلن خوش نیست. این روزها، حالِ خوشی ندارم؛ انگار.‏

کنارِ خاطراتِ رفته‏ی دیروز، خطی به رنگِ یأس و یاس بر آینده‏ام کشیده‏ام؛ انگار.‏

در این گوشه‏ای که شاید هنوز دستِ هیچ خیالی به آن نرسیده باشد، من با خیالاتِ خویش، مشغول‏ام.‏

می‏گویند: فاصله فرزندِ ناخواسته‏ی زمان است. زاد روزش را باید به انتظار نشست. چه اعتقاد ساده و غمگینی!‏

من زاد روزِ فاصله را سال‏ها ست که چشم به راه‏ام. سال‏ها ست که در گوشه‏ی تنهایی‏ی خویش، به همین سطرهای کوچک و تکراری، این کتاب‏های کهنه و بسیار، آن استکانِ چای و زیرسیگاری و قلم، خوُ کرده‏ام. نشسته‏ام تا مگر سرانجام، آن کس که ردای فاصله‏ها را بر تنِ اشعارش ندارد، از راهی دور به خانه‏ام درآید.‏

نمی‏دانم؛ اما نمی‏دانم که چه می‏خواهم؟

هیچ وقت از سطرهای کوچک و تکراری‏ی خود نپرسیدم که: آیا در پایانِ جاده‏ی تنهایی، یا در پشتِ دری که به خانه‏ی سعادت منتهی می‏شود، کسی در انتظارِ چشم‏های گریان‏ام هست؟... شاید این توقعِ بزرگی ست که در دنیای خود، رنگِ خوش‏بختی را به بومِ خاطرات‏ات بپاشی؛ یا در کنارِ کسی که دوست داری، همین کوتاهِ عمر را باشی!‏

راستی که انتظارِ بزرگی ست: سعادت!‏

گاهی برای یادگاری‏های گذشته، اسم می‏گذارم. مثلن آن روز که باران آمد و لب‏خند می‏زدم. آن ظهر که کنارِ سفره‏ی خانه‏ی مادربزرگ، نان و ریحان و پنیر بود. آن عصر که تماشای درختان، بوی سیب می‏داد. آن شب که تا سحر، به شعر گذشت... ولی افسوس، این روزها را باید چه نامید؟...‏

خوابم می‏آید. به اندازه‏ای خسته‏ام که پشتِ پلکِ زمان هم، گرم شد و من بیدارم. با امروز، یک سال است که سی‏سد و شست و پنج سپیده را همراهِ خورشید، گریسته‏ام. و این داغِ بزرگی برای خسته‏ترین چشم‏های خواب‏زده‏ی ثانیه‏ها ست.‏

راستی که نعمتِ بزرگی ست: حماقت!

با پیش‏کش درودهای ایرانی: آرش خیرآبادی

هنرِ غمگین بودن

2010-10-16T10:54:00.000-07:00

شده آن قدر از خودت بی‏زار باشی که سرنگونی‏ی سرنوشت را، گردن بگیری؟

شده آن سان از طبیعت منزجر باشی که گناهِ یخ‏آگینِ زمستان را، بپذیری؟

شده آن قدر سرگشته و حیران باشی که ندانی کدام راه، کدام راه، کدام راه به منزل می‏رسد؟

شده در برهوتِ سایه‏ی خودت، از گناهی که نکرده‏ای، پشیمان شوی؟

راستی که کدامین گناه را باید به گردن می‏گرفتم تا از این مخمصه‏ی تنگِ مُردار آفرین، رهایی یابم؟

راستی باید به کدام آیه از آیاتِ نذر و استغاثه و تسلیم می‏آویختم که پنجره‏های اجابت گشوده می‏شد؟

راستی با کدام خدا باید سخن گفت که تنهاتر از تو نیست؟

این داستانِ تکراری‏ی کژآهنگ، این قصه‏ی بدشگونی که به نامِ «من»اش آفریده شده، با هیچ سازی، به‏ساز نخواهد گشت. من این داستانِ دوباره را سال‏ها ست که از برم. من این قصه‏ی ابلهانه‏ی شوم را، قرن‏ها ست که زمزمه می‏کنم. و دیگر جز این چه هستم، چه باید باشم؟

چه‏گونه می‏توان از خودِ خویش بیرون آمد و دیگری شد؟

چه‏گونه می‏شد اگر این من، نه هنرِ نوشتن داشتم، نه یارای سرودن، نه حتا فهمی برای درکِ هستی‏ی اطراف؟

چه خوب بود اگر این مغزِ اندهگینِ مرا، به گِل می‏سرشتند و از کاه، می‏انباشتند. آه!... چه دنیای ساده‏لوحانه‏ی شیرینی بود!... چه فضای تهوع‏انگیزِ سرشاری!... چه بلاهتِ ناب و دیوانه‏واری!‏

و خدا؛ در پسِ هر چه که می‏آموزیم، اندوهی نهفته است. اندوهی از دانستن، اندوهی از شعور...‏

و غمگین‏ترین مردمانِ روزگار، آنان‏اند که تنهاترینِ ثانیه‏هاشان را، در آگاهانه‏ترین ساعت‏ها، می‏گذرانند. آنان که از حماقتِ اطراف، رنج می‏کشند، از دروغ‏گویی‏ی خلایق بی‏زارند و از فسادِ دنیای پیرامون‏شان، جز گوشه‏ای امن و آرام، هیچ نمی‏خواهند.‏

آن کس که تنهایی را به سخره می‏گیرد، می‏داند که باید دیوانه بود.‏

آن کس که دانستن را ریش‏خند می‏کند، می‏داند که هنر، غمگین است.‏

آن کس که پرواز را می‏آموزد، حسِ قفس را ترجمه خواهد کرد.‏

و سهمِ من از درکِ دنیای شادمانه‏ی مسموم، چیزی جز اندیشیدن و اندوه نیست. چه بدبخت‏اند آنان که از اندوهِ خویش شادمان‏اند. چرا که اندکی از تنهایی را می‏دانند...‏

برزخ، برای رسیدن به بهشت، مغزها را خواهد خورد!‏

با پیش‏کش درودهای ایرانی: آرش خیرآبادی

قانونِ محدودِ نجابت

2010-10-05T09:12:00.001-07:00

هرگز با جهان به ستیز برنخاستم؛ مگر آن زمان که در برابرِ گریه‏های کودکی خُرد، سکوت کرد و هیچ نگفت.‏

هرگز با زمان به نبرد برنخاستم؛ مگر آن روز که چشمانِ منتظرِ مادران داغداری را، به راه گذاشت.‏

هرگز این گونه با روزگار، ناسازگار نبودم؛ مگر امروزها و این روزها که می‏دانم به بی‏راهه می‏رود.‏

حقیقت را باید در کدام سوی یافت؟

راستی را باید در کدام جبهه جُست؟

لب‏خند را باید بر کدام چهره دید؟

انسان، این سان که کج‏راهه‏های تباهی را در می‏نوردد، دور نیست تا در آخرین پرتگاهِ خویش –پرتگاهِ دروغ- چندان سرنگون درآید که هرگز امیدی به رستگاری‏اش نباشد!... چُنین که درّه‏های ظلمانی‏ی وحشت را حفر می‏کند، دیگر قله‏های آشنایی را باید در کدام قصه خواند؟

دروغ بود؛ دروغ... و ما هرگز به راستی‏ی چشم‏هامان ایمان نداشتیم. و ما هرگز باور نداشتیم که زبان‏ها –آن زمان که دروغ می‏بافند- چشم‏ها سخنی جز حقیقت بر زبان جاری نمی‏کنند.‏

دروغ بود؛ دروغ... و ما هرگز نخواستیم بر آوارِ ناراستی، کاخ‏های ساده‏ای از «حق» بنا کنیم؛ و در کدورتِ بزرگ‏سالی، به زلالی‏ی بچه‏گی رسیم.‏

آه... آدم بزرگ‏ها!... آدم بزرگ‏ها!... چه قدر قانونِ محدودِ نجابت، برای اجرا، سخت است و چه اندازه چارچوب‏های قراردادی‏ی خوش‏بختی، برای احساس سعادت، کوچک‏اند!‏

آه... آدم بزرگ‏ها!... آدم بزرگ‏ها!... همه‏ی اساطیر را هم اگر مرور کنید، به هیچ کودکِ دروغ‏گویی بر نخواهید خورد. و هیچ داستانی جز شفافیت خردسالی‏ی معصوم، بر دفتر تاریخ نخواهید خواند.‏

با پیش‏کش درودهای ایرانی: آرش خیرآبادی

یک قدم فراپیش

2010-10-03T10:02:00.000-07:00

مسجد از جمعیت لبریز شده بود. فقط چند متری از جلوی منبر، جای خالی داشت. پیر بر منبر رفت تا سخن‏اش را آغاز کند. اما خیلی‏ها پشتِ در، انتظار ورود را می‏کشیدند تا از سخن‏رانی‏ی پیر، بهره‏مند شوند. مدت‏ها بود که پیر، بر منبر نرفته بود و این، اشتیاقِ مستمعین را سد چندان می‏کرد.‏

همه از کمبودِ جا، شکایت داشتند، پیر هم منتظر، تا همه آرام بنشینند و او سرِ سخن را باز کند. جوانِ ریز نقشی از پای منبر بلند شد و رو به حضار کرد و فریاد کشید:‏

ـ«دوستان!... هر کس هر جا که هست، یک قدم جلوتر بگذارد.»‏

همه برخاستند تا جلوتر بیآیند و جا را برای پشتِ سری‏ها باز کنند. وقتی صحن، آرام شد، پیر از منبر فرود آمد. جماعت، متعجب به او می‏نگریست. جوان پرسید:‏

ـ«یا شیخ!... این چه حکایت است؟ چرا برای ما سخنی نگفتی و از

منبر فرود آمدی؟»‏

پیر، اشاره‏ای به جوان ریز نقش کرد و گفت:‏

ـ«هرچه من می‏خواستم بگویم، تو در یک جمله گفتی: “هر کس هر جا که هست، یک قدم جلوتر بگذارد!” ... همه‏ی رمزِ زنده‏گی این است.»‏

منبع: ساده شده از حکایت‏هایی درباره‏ی ابوسعید ابوالخیر

با پیش‏کش درودهای ایرانی: آرش خیرآبادی

مِلو مُخ ها؛ قسمت اول

2010-09-29T11:57:00.000-07:00

انسان‏ها دو دسته‏اند:‏

یا خل و چل‏اند؛ یا کم‏کم خل و چل می‏شوند!‏

البته استثناآتی هم در طول تاریخ چند باری ظهور کرده و آن دسته‏ی سومی ست که از اول خل و چل تشریف دارند و بعدن خل و چل‏تر می‏شوند. این نوعِ کم‏یاب بالاخره در هر قوم و قبیله و ایل و تباری وجود دارد. اصولن آدم‏های عتیقه‏ی مذکور را می‏شود در تیمارستان‏ها؛ باغ وحش؛ زیر پل؛ گالری‏های هنری؛ سه کُنجِ کتاب‏خانه‏های قدیمی؛ پشتِ صحنه‏ی سن‏های تآتر؛ در سالنِ سینماهایی که فیلم‏های صامت نمایش می‏دهند؛ سرِ چارسوق؛ کافه‏ی نادری؛ پشتِ میزهای تارعنکبوتی‏ی گودو؛ پشتِ میزهای ریاست، پشتِ بام در مواقع خاص، پای صفحه‏ی فیس بوک، یا خیلی جاهای دیگر پیدا کرد.‏

متاسفانه، گونه‏ی سوم که من آن‏ها را گونه‏ی «مِلو مُخ»ها نامیده‏ام، در این چند ساله‏ی اخیر و مخصوصن در سالِ گذشته، به شدت دچار جهشِ ژنتیکی شده و به طرزِ غیر قابلِ باوری، در حال رشد و تکثیرند. ملومخ‏ها، نزدیک به ده دوازه سال پیش، فضای مناسبی برای عرض اندام پیدا کردند و از حق هم نمی‏شود گذشت که انصافن در دنیای خودشان، تاثیرات به سزایی گذاشتند!‏

بعد که گذشت و کمی آب و هوا برای رشد و توسعه‏شان نامناسب گشت، ملوها به دنیای زیرزمینی پناه بردند و در تاریکی‏ی مخفی‏گاه‏های خود، شروع به جفت‏لیسی، تخم‏ریزی، پیله‏ریسی و در نهایت؛ دگردیسی نمودند و اگر چه دچارِ مشکلاتِ حادی چون «پیسی» شدند، ولی بالاخره گونه‏ی خود را تا امروز، هم‏چنان –سفت- حفظ کردند.‏

ملومخ‏ها را می‏شود از ظاهرشان خیلی راحت شناخت. اگر یک نفر را دیدید که از گونه‏ی نرینه‏اش باشد و سه و نیم من ریش و پشم از پس و پیش‏اش آویزان است، بدانید که با گونه‏ی منحصر به فردی از ملومخ‏ها برخورد کرده‏اید. این گونه‏ی انحصاری با تجهیزاتی که دارد، طبقه‏بندی می‏شود. مثلن اگر دیدید که یک گیتار دست‏اش هست، بدانید که ملوی عزیز دارد کم‏کم وارد مرحله‏ی جفت‏لیسی می‏شود و هنوز نتوانسته مخ ملوی مادینه‏ای را بزند. ولی اگر دیدید که گیتار دست‏اش هست و لباس‏اش از شنزر پنزری‏های جهودِ شیراز کثیف‏تر است، بلافاصله درخواهید یافت که این ملوی نرینه، توانسته مخ یک مادینه از گونه‏ی خودش را بزند و دیگر به حفظ ظواهر امر، اهمیت نمی‏دهد!‏

رده‏ی بعدی، ملوهای نرینه‏ای هستند که طبقه‏ی گیتار را رد کرده و واردِ مرحله‏ی سه تار شده‏اند. این ملومخ‏ها را می‏شود در طبقه‏ی دف‏زن‏ها، یوگایی‏یان، شعرا، نویسنده‏گان، وبلاگ نویسان، نقاشان، و از این دست، قرار داد. این مرحله، مرحله‏ای به شدت خطرناک است. اگر با چنین ملومخی رو به رو شدید، بلافاصله مراعاتِ حق تقدم را کرده یا دستِ کم فاصله‏ی ایمنی را رعایت کنید. چون ملوهای نرینه و مادینه‏ی این طبقه –فرقی نمی‏کند- همه‏شان یک جورهای عجیبی به صنعتِ اعتراض، آواز، اهتزاز، انقراض، اشمئزاز، بشکن و بالا بنداز، و «آز»های دیگری دچارند که الحق و الانصاف، آدم را به وحشت وا می‏دارد.‏

رده‏ی بعد از تکوین و تکاملِ ملومخ‏های سه‏تاری، ملومخ‏های ساب بوفر هستند. این ملومخ‏ها از پایه، مایه‏ی چندانی برای فضانوردی ندارند، ولی با استفاده از امکاناتِ ویژه‏ی ارثِ باباشان، به سرعت برق و باد می‏توانند فضای مناسبی برای ملو شدن را با بهره‏گیری از انواع و اقسام روان‏گردان‏های موجود در بازار –که اصلِ فضا ست- فراهم کنند. این ملومخ‏ها را باید از روی ماشین‏شان شناخت. رده‏ی اول آن‏ها را پژو 206 تشکیل می‏دهد. رده‏ی آخرشان را احتمالن کارخانه‏ی تازه تاسیس پورشه به بازار عرضه خواهد کرد. هر چه هست، فعلن این ملوها را نمی‏توان ذاتن ملو دانست. این‏ها ادای ملویی در می‏آورند و فطرتن جزو دسته‏ی خل و چل‏های معمولی‏اند.‏

اگر دیدید که ملومخ نرینه‏ی پشمالویی دارد با خودش یک سی‏تار یا ماندولین یا ویلین باس حمل و نقل می‏کند، شک نکنید که کار از کار گذشته و طرف کاملن از دست رفته است. نوعِ مادینه‏ی چنین رده‏ای بیش‏تر ساکسیفون، آکاردئون، یک بومِ نقاشی‏ی سد در هفتاد، کتابِ شعرِ لورکا ترجمه‏ی شاملو چاپ اول، کتاب تائوی فیزیک چاپ اول با مانتوی سفیدِ یک دست، یا سیگار با چوب سیگارِ عهد شاه وزوزک در تجهیزات‏شان به چشم می‏خورد.‏

طبقه‏بندی‏ی چنین ملوهایی خیلی سخت است. چون واقعن نمی‏توان ملومخ‏های پیش از انقراض و پس از انقراض را کاملن از هم تفکیک کرد. زیرا این یک اصلِ اساسی ست که ملوهای در حال انقراض به شدت دوست دارند خودشان را ملوی منقرض شده نشان دهند و به همه بفهمانند که -کلهم اجمعین- هیچ بنی بشری در روی زمین آن‏ها را درک نکرده نمی‏کند و نخواهد کرد؛ باسنِ لقِ همه‏ی خلق‏الناس هم فرموده.‏

بدترین و خطرناک‏ترین نوعِ ملومخ‏های نرینه و مادینه، ملوهای سیاسی‏اند. این ملوها به شدت آسیب می‏رسانند و خودشان هم در حال آسیب پذیری‏اند. بی برو برگرد، دو هفته را روی شاخ‏اش دارد که در یکی از بازداشت‏گاه‏ها -ولو شده به جرم تبرّج چکمه یا کشِ مارکدارِ شورت‏اش- خوابیده باشد ولی ادعا کند که زندانی‏ی سیاسی بوده. این گونه‏ی شایع، برای نشان دادنِ طبقه‏ی خود، از تجهیزاتِ ویژه‏ای هم بهره می‏برند که دیازپامِ 20 خوب خوب‏شان است.‏

در نوعِ حادّ، شما شاهدِ رفلکس‏های وحشت‏انگیزی می‏شوید؛ مثل تیک‏های ناجور عصبی، حرف زدن با خود، نعره کشیدن‏های نا به هنگام، شکستن اجسام شکننده بدون دلیل، فحش خواهر و مادر به هر جنبنده‏ای که فحش‏خورش ملس باشد، یک فقره طلاق توافقی، اگر ازدواج نکرده پس حتمن سه تا خودکشی‏ی نافرجام عشقی با –احیانن- قرص ضد بارداری یا فارماتون، دروغ‏گویی و خالی‏بندی در حد اساطیر، قلندر مآبی‏های آنی، نداشتن خط موبایل، سیگار –ترجیحن چای خشک- و نظایر آن که در نوشته‏های بعدی -ان‏شاءالله- اشاره خواهد شد.‏

ملوهای سیاسی را اگر روی پشت بام ندیدید، بدون تردید در فیس بوک پیدا خواهید کرد. چون اصولن این ملوهای خطری، یا در حال ارتقای کیفی‏اند یا در حال کسب اطلاعات برای ارتقای کیفی. درجه‏ی ملومخی‏ی آن‏ها را هم باید در «بالاترین» سنجید. هر چه تعدادِ آراء آن‏ها بالاتر باشد، ملومخ‏ترند.‏

این مقدمه‏ی خیلی کلی و ناقص را داشته باشید تا بعدن به تناوب و در روزهای آتی –به امید خدا- لا به لای نوشته‏های دیگر و هر از چندگاهی، درباره‏ی ملومخ‏ها بیش‏تر بنویسم.‏

*

با پیش‏کش درودهای ایرانی: آرش خیرآبادی

دهاتی‏یان و پاپتی‏یان را چه به عیش و عشرت؟

2010-09-28T03:02:00.000-07:00

خبر آورده‏اند از قریه‏ی خیرآبادِ سبزه‏وار که در آن سامان، مردم یک روز به خوشی گذرانده‏اند و غمِ نان نداشتند! چه خیره‏گی‏ها که کرده‏اند! مگر می‏شود در این وانفسای روزگار و کسادی‏ی بازار و درگیری‏ی کسب و کار، کسی خوش بگذراند؟

*

بگویید گُماشته روانه کنند دیهِ خیرآباد، از طرفِ ما –که ظلّ خداوند تبارک و تعالا هستیم بر زمین- این مرقومه‏ی همایونی را به همان گویشِ سبزه‏واری برگردانند و بر خلق‏الناس –از کافر و گبر و ترسا و جهود و مجوس- بخوانند و دستوراتِ علّیه‏ی ما را –که شاهِ شاهان‏ایم- به آن پدرسوخته‏گان اعلان و ابلاغ و اعلام نمایند. بی کم و کاست.

*

لامحاله؛ یک گُماشته‏ی دیگر هم روانه باید کرد که کارِ گماشته‏ی اولی را نظارت کند به سببِ درستی و صحتِ ترجمت از جهتِ اطمینان خاطر و استحکام کار. تا اگر -زبان‏اش لال- فرامین و نصایح و لطایف و ظرایفِ ما را بر ایشان با سقم و ملکوک بازخواند، فی‏الساعه و در دم، جلوی توپ‏اش بگذارند و چخماق و فتیله را بر هم بنهند و بچکانند و بپُکانند و بکُشانند آن مردکه‏ی ولدالزناء بی‏همه چیز را.

*

و اما بعد؛

فرمانِ همایونی بر تن‏بنده‏گانِ قریه‏ی خیرآباد –که مستحضر گشته‏ایم یک روز را در فاق و فقر نبوده‏اند و تن‏آسانی کرده‏اند- این است به شرح و تفضیل که البت ایشان به گوشِ هوش خواهند نیوشید و آویزه‏ی جان و دل خواهند کرد که اگر جز این باشد، جبروت همایونی را به ایشان نشان خواهیم داد؛ نشان دادنی!

*

«مرقوم فرمودیم به مدّ و تشدید و تاکید که: جمله‏ی خلایق در این کُره‏ی ارض، فی‏البدایه الی النهایه برای زجر و مشقات و رنج و بلیّت آفریده گشته‏اند. و هر کُرّه خری که از مادر بزاید و دردِ گشنه‏گی و فقر و مسکنت نچشد، البت که به دردِ لای جرز می‏خورد و لاغیر. چه معنا دارد که رُعایا زیرِ سایه‏ی همایونی بتنگ‏اند و بشنگ‏اند و خوش بگذرانند؟ مُفتی مگر خزانه‏ی همایونی‏ی بلاد از تجمیعِ جَزیات انباشته می‏گردد؟ دُرجِ ملوکانه را گذاشته‏اند برای روزِ مبادا. نه برای ول‏انگاری‏ی رُعایا. چشمِ مبارک‏مان روشن. چه غلط‏های اضافه می‏کنند این مردم!

*

شما دهاتی‏یان و پاپتی‏یان را چه به عیش و عشرت؟ مگر کمرِ استوار و پُرکارِ ملوک‏الممالکِ خودِمان بیلِ دو لبه خورده که فلوسِ مملکتی را مُشتی مُفلسِ در پیتی به باد فناء دهند و دود کنند بفرستند به هوا؟ آن کدخدای ناخداترسِ ابلهِ کودن و کانا را بگیرید و جلوی جماعت به ضرب دخول و کوبشِ اجسام و احجامِ مرسوم، تأدیب کنید و چهار میخ‏اش بکشید و ایضاً، بکُشند؛ تا نخورد از این فضولات؛ نکند از این افاضات.

*

پدرسگ‏ها نانِ مملکتی می‏خورند و زیرِ سایه‏ی همایون آثارمان رقاصی و لوده‏گی و شلنگ‏اندازی و غناورزی می‏کنند؟ پس آن عسس و گماشته و شحنه و پاسبان و نظمیه که گذاشتیم، مفتکی زنده‏اند و به دردِ حرام کردنِ بیت‏الملوک می‏خورند؟

*

شنیده‏ایم دو تن در آن مجلسِ لهو و لعب، چپق دود کرده‏اند!... وامملکتاه!... ما در اندرونی روزی سه بار بیش‏تر فرصتِ قلیان‏مان نیست، آن وقت رُعایا می‏چپق‏اند؟ بدهند چپق‏شان را چاق کنند تا دود از آن چه نه بدترشان بیرون بزند؛ فی‏الفور.

*

باز استخباراتِ دربارِ همایونی، خبر آورده‏اند که شش نفر دیگر، چای خورده‏اند با قند!... کوفت‏شان بشود. اگر بناء بر آن بود که چای را شیرین به حلقوم‏شان بریزنند که خدای تبارک و تعالا، از اول خودش چای را شیرین خلق می‏کرد. پس لامحاله حکمتی ست در آن که خلایقِ نافهم از آن چیزی در نمی‏یابند. مگر نمی‏دانند که قند منی یک شاهی گران شده؟ مگر نمی‏دانند که نان ندارند؟ پنیر از خیکِ خاله‏خان‏باجی آورده‏اند جهتِ قاتوق با ریحان و گردو؟

*

آن مردکه‏ی چهل‏پدری که شنیده‏ایم از روی حماقت و بلاهت و البت از جهتِ خرّیت، روغن به نان آغشته و دستِ این و آن داده، مگر از دوره‏ی سنگ و شکم بی‏خبر بوده؟ نمی‏داند که مملکتِ همایونی در چه نمط و نهش است؟ نظمیه وظیفه بگذارد و آن گستاخ را جلوی اهالی‏ی قریه موم‏آجین کند. تا من‏بعد کسی جز نانِ خشک و آبِ قنات نخورد و نیآشامد.

*

مخلص کلام آن که:

هم تن‏بنده‏گان آن سامان و هم دیگر رُعایا در همه‏ی مملکت، به جدّ و جهد موظف‏اند که عشرالسنه دردِ جوع و بیماری و بی‏گاری و بی‏کاری بکشند که اهل و عیال و اندرونی‏ی مبارکِ ما، عزمِ سفر دارند به بلادِ فرنگ. هستیم مدتی، آب و هوایی تازه شود. مزاج‏مان سخت گرفته از این طهران و غژغژ صاحب مرده‏اش.

*

رعایا و ضعفا دستور دارند –مؤکد- جهتِ صحت و سلامتِ همایونی، تا ابلاغِ ثانوی، هیچ گونه خوش‏باشی و ریخت و پاشی به خرج ندهند. باشد که ما در آسایش و آرامش و تن‏درستی، برقرار و مستدام، الی الابد بالدوام باشیم.

*

فی‏التاریخ الرجب المرجب 1230 هجری شمسی. طهران. پایتخت. شاهنشاهِ الارضین؛ ظل‏الله. سلطانِ صاحب قران.»

*

با پیش‏کش درودهای ایرانی: آرش خیرآبادی

برگ سبز

2010-09-27T14:11:00.000-07:00

سکوت؛ پیامِ نوشتن بود. ولی شنیدنِ سکوت را کسی به من نیآموخت.

می‏خواستم از سکوت بنویسم، دیدم «عبور»، تلخ‏تر از ایستادن است. پس ایستاده‏ام بر سکوت، که دل‏نوشته‏های قدیمی را دوباره تازه کنیم. دوباره از سنگ بگوییم و شیشه و شکست؛ دوباره از نگاه بگوییم و سفر؛ دوباره... نه دیگر!... دوباره از دوباره‏ها نخواهم گفت. که این بار، داستانی از دستِ دیگر برای سرودن دارم.

آمده‏ام این بار، پس از گذرگاه‏های خاموشی که در پستوهای سیاه، گرفتارش بودم؛ آمده‏ام این بار، پس از رهایی‏ی یک سینه سخن که داشتم؛ آمده‏ام این بار، از آن سیاه‏چاله‏ی تنهایی که تصویرش را نمی‏توانی داشت... ولی آمده‏ام دوباره از هزارتوی زمان... سه سال گذشت... و قلم؛ هم‏چنان ارجمند و استوار و گویا و تازه است. قلم؛ که به آن سوگند خورده‏اند.

ن و القلم... و هُم ما یستطرون...

سوگند به قلم و آن چه که در آن پنهان است!... نقشی دوباره از سکوت باید ساخت. این بار، با سکوت.

هم‏راهانِ قدیمی را؛ درود!... این برگ، تحفه‏ی سبزی ست، درویشِ خاموش را: که من‏ام!

با پیش‏کش درودهای ایرانی: آرش خیرآبادی

نسل دل داده های معصوم صادق

2009-10-05T15:37:00.000-07:00

سرانجام دانستم اگر می خواهم بر لبان تو بوسه ای بگذارم، باید یقین ات دهم که از بوسه، بیزارم!‏

این رسم شگفتی ست در انسان؛ که هر چه را نزدیک دارد، قدر نمی گذارد و تو، چندان از عشقِ ام آگاه بودی، که نیاز نداشتی دوست ام بداری.‏

باید تو را می سوختم؛ ای عشق سوزنده ی رسواگر!‏

باید تو را می فروختم؛ ای قلبِ تپنده ی در به در!‏

◙

کدام غرور؟ کدام غرور؟

اگر می خواستم عشق را به ترفندهای غرورینِ دروغین بیآلای ام، اینک تو در کناره ی من، ایستاده ـ تمام قد ـ به کوچک ترین تبسمی از من، خرسند بودی.‏

اگر می خواستم که قلب ام را بفروشم؛ سکه های قلبِ بسیاری در بازارِ مکاره ی داد و ستدِ عواطف بود، که هر گردن آویزِ بدلی را، به طلایی ناب، مبدل می ساخت.‏

افسوس!... باید تو را فریفت.‏

افسوس!... باید تو را به دروغ ترین شکل ممکن، دشمن بود، تا دوستی ات را به تماشا نشست.‏

و من... چه معصومانه ساده گی ی احساس ام را به پای آینه های شکسته ریخته ام!‏

و من... چه ناجوانمردانه به کشتنِ خویش، دشنه برداشتم؛ آن سان که هیچ کس به کشتنِ دشمنِ خویش، این گونه دژخیم نشد.‏

◙

می دانی؟

گناه کارترین بزه کارانِ زندانی، صادق ترین مُجرمانِ تاریخ اند.‏

آن گاه که به اتهام صداقت، صراحتِ احساس خویش را متهم می شوی، هیچ چیز تکان دهنده تر از آن نیست که سلام ات را بی پاسخ بگذارد؛ و نگاه ات را به عبوری بگذرد؛ و غرورت را به نیش خندی، بگدازد.‏

می دانی؟

گناه کارترین بزه کارانِ عاشق و زندانی، صریح ترین نامه های عاشقانه را با خطوط نگاه شان نوشته اند؛ و چه بدبخت اند آن دل داده های ساده، که نمی توانند سخن های قلب شان را، انکار کنند.‏

می دانی؟

باید با تو به ستیز برخاست، تا تو را دست یافت. باید تو را شکست؛ تا پای بست ات نمود. باید تو را کشت، تا در تو زنده گی گرفت و باید به آشکاره ترین شکلی که می شود، دروغ گفت؛ تا صداقتِ احساس ات را، چشید.‏

◙

آخر چرا؟

آخر چرا باید این گونه آوای قلب خویش را در گلو فرو خورد، تا صدای خواهش ماندن ات را به بلندترین و رساترین آوا، شنید؟

آخر چرا؟

◙

چیست در بطنِ نامبارک این عشق، که همه ی تفسیرهای اش، بر بنیان تصویرهای باژگونه است؟

چیست در بطن ناخجسته ی این قلب، که باید برای دوست داشتن ات، به تو دشنام های سخت و کشنده داد؟

چیست در این زجر مزمنِ مضموم، که به نام مهر، پاره های روان یک دیگر را زیر دندان جدال های بی حاصل، می جَو ایم و آن گاه؛ نشخوارِ همه ی علاقه های دروغین مان را، به چهره ی زنده گی، تف می کنیم؟

◙

ای احساس معکوسِ لبخند!‏

ای حس واژگونِ خوش بختی!‏

ای درکِ آینه وارِ سعادت!‏

در من صداقتِ ابلهانه ای ست که هرگز نمی گذارد تو را، به ترفندهای مرسوم عامیانه، فریب دهم.‏

و این خنجرِ صریح؛ هیچ گاه از پشتِ حقیقتِ عشق، بیرون نخواهد رفت.‏

◙

برای دوست داشتن، نیازی به دو قلب نیست. تنها زبانی فریبنده، بسنده است، که تو را همواره در برهوتِ نیازمندی های کوچک ات، سرگردان کند.‏

برای دوست داشتن، نیازی به دو قلب نیست. عاشق ترین چشم ها را می توان با سترگ ترین دشنام ها، شیفته ی خود کرد.‏

و من... افسوس... هنوز از نسل دل داده های معصوم صادق ام.‏

با پیش کش درودهای ایرانی: آرش خیرآبادی

یقین کن که اتفاقی بدی افتاده ست

2009-10-03T10:33:00.001-07:00

بعد از ظهرهای خنک؛ آوار غروب غریبی ست که نسیم، تنها بر روی شانه ی من تل انبار می شود. جالب است! نه؟... همیشه غروب، غم انگیزترین ترانه ی بدرود است که در پایان هر درود، چاره ای جز تن دادن به آن نداشته ایم.‏

بعد از ظهرهای خنک؛ آوارِ همه ی خاطراتی ست که تمام روزهای گذشته ات را سرشار از خوش باشی می کرد، ولی هر بار با هر غروب، رازی نهفته ست که حتا زیباترین خاطرات، تلخ ترین زخمه ها را بر روح ات، می نشانند.‏

◙

عجیب نیست؟

ما امتدادِ خیابان ها را بارها و بارها با هم گذشته ایم و هر بار، تمام چراغ ها، روشن و درخشنده بودند. پس این چه رازی ست در کوچه ی امروزِ غروب، که درخشنده گی های هیچ چراغی را نمی توان به شادباش و سُرور گرفت؟

عجیب نیست؟

آیا چراغ های خیابان قلبِ من، تاریک شده اند؟ یا رهگذرانِ کوچه ی احساس، دیگر برای نورانیّتِ چراغ ها، هیچ ارزشی قایل نمی شوند؟

جُرمِ تاریکی را، کدام گناه کارترند؟ چراغ ها یا عابران؟

◙

بعد از ظهرهای خنک؛ عبور گاه به گاهِ خاطرات و سیگار و چای... و این برگه های به هم ریخته ی مخدوش، که هیچ مقصد و مقصودی را ندارند!... چه آوارِ خرابکارانه و وحشی و مسمومی ست؛ این آوارِ دیوارِ خاطرات!‏

◙

پیش از این ها، گفته بودم ات که اگر شبی، چراغ های خیابانِ یادگاری هامان را خاموش دیدی، یقین کن که اتفاقی بدی افتاده ست. اتفاقی از دست سفر، یا چیزی شبیه به کوچ!‏

پیش از این ها قرار گذاشتیم که همیشه چراغِ کوچه ی خاطرات را روشن ببینیم و از هر رهگذری بخواهیم تا با ما در شادمانی ی دیدن روشنای آن، تبریک مان گوید.‏

بعد از ظهرهای خنک؛ همیشه غروب نبود.‏

دست کم، غروب های گذشته، این همه سنگینی را به دوش تنهای یک نفر نمی انداخت. شاید آوار دیوارهای قدیمی، اگر بین شانه های من و تو، سهم بسته می شد، من این همه احساس غریبی نمی کردم.‏

چرا این گونه ست؟

چرا همیشه تنهایی را وقتی تقسیم می کنیم، تنهاتر می شویم؟

و در بطن تنهایی هامان، چه رازی نهفته است که هر بار سراغ اش می رویم، چراغ ها خاموش می شوند؛ غروب می شود؛ خیابان از تکاپو می افتد و من... تنها؛ تنها؛ تنها؛ با استکان چای و سیگار، رو به روی دریچه ی خاطرات، خیال می کنم که شاید روزی همه ی تنهایی ام را به باد بسپارم!‏

◙

عجیب نیست؟

◙

با پیش کش درودهای ایرانی: آرش خیرآبادی

زن به روایت اهریمن

2009-10-02T23:11:00.000-07:00

زن به اهریمن گفت:
ـ «مرد، با من به مهربانی و دوستی ست.»
اهریمن، اندیشید. زن ادامه داد:
ـ«مرد، هر صبح مرا به گشت و گذار در باغِ برین می‏برد و مرا هر روز، صدها گل و نسرین هدیه می‏آورد. روزی به گشتِ کوه‏ایم و روزی به دیدار دریا. روزی به باغ میوه می‏رویم و شبی، در آسمان تیره، ستاره می‏شمریم.»
اهریمن، هیچ نگفت. زن پی گرفت:
ـ «مرد، مرا می‏بوسد و هربار به گیسوان‏ام، گل‏های رنگ‏رنگ می‏گذارد. در هُرم بوسه‏های مرد، چیزی هست که دل‏ام را بی‏تاب می‏کند. حسی که می‏خواهد جداره‏ی قلب‏ام را بگشای‏اد و از تار و پودِ وجودم بیرون زند، وان‏گاه همه در تن او، در پیچد و با او یکی شود.»
اهریمن، سخت در هم رفت. لب بر لب گزید و دست بر دست فشرد. اما هیچ نگفت و خاموش ماند. زن باز گفت:
ـ «مرد، مرا می‏ستای‏اد. با وی آرامشی دارم که هرگز با هیچ چیز نداشته‏ام. خوش‏تر از هر بوی گل است و گواراتر از هر شمیم سحر. بر من زیباتر از هر بهاری ست. گویی در این بهشتِ خداوندی، هیچ نعمتی به شکوه و جلال او آفریده نشده و هیچ لذتی، بالاتر از حضور او نیست.»
گویی در دل اهریمن، آتشی شعله می‏افروخت. گدازان و دودآمیز. سنگین و داغ. لیک هیچ دم نمی‏زد و آرام به واگویه‏های زن، گوش فرامی‏داد. زن، ادامه داد:
ـ«مرا مرد، خدای‏واره‏ی زیبایی ست. زیبا و بر دَوام. هرآن چه در زنده‏گی خواهم، در وی بین‏ام و هر چه آرامش جوی‏ام، از وی بگزین‏ام. او مرا از آن خود می‏خواهد و من این همه را به او تقدیم کرده‏ام. مرا از همه پوشانَد و من در سِترِ اوی‏ام. بر من فرمان می‏رانَد و من از وی فرمان می‏پذیرم.»
◙
اهریمن، تاب نیآورْد. دستی به مهر و عشق بر دستان زن بگذارْد و با آن چشم‏های تیره‏ی نافذ، در نگاهِ مسخ‏اش، خیره شد.
◙
اهریمن گفت:
ـ«آیا تا به حال هیچ کس، تو را عاشق بوده است تا بدانی که عشق چی‏ست و چه رنگی دیگر دارد؟»
زن، اندیشناک، به بوته‏های گل سرخ، خیره گشت و پاسخ نداد.
اهریمن باز پرسید:
ـ«آیا تا به امروز، شده که وقتی دست‏های‏ات را به دستِ دل‏داده‏ای می‏دهی، از تبِ تندِ عشق‏اش، شعله‏ور شوی؟
شده آن‏گاه که بوسه‏ای بر لب‏ات می‏گذارَد، جداره‏ی لب‏های‏ات از شدّتِ سوزناکی‏ی آن بوسه، تاول بزند؟
شده تا به حال آن‏سان در آغوش عاشق‏ات فشرده شوی که حس کنی "هیچ‏"، میانِ شما ست؟
شده تا به اینک آن‏سان در تو نگاهِ آه‏آور و افسونگر کند که پایابِ شکیبایی‏ات نمانَد؟
شده تا به اکنون، هیچ قلبی تو را آن‏سان عاشق شود که جز تو دیگر هیچ ـ حتا خدا را ـ دوست نداشته باشد؟
شده تا به امروز یک تن، تنها به تو بیاندیشد و جز تو هیچ نخواهد؛ حتا اگرش از بهشت بران‏اند و از موهباتِ عدن، محروم‏اش سازند؟
شده تا به امروز، که دلی در تو آن چنان شعله برافروزد تا تمام درختان سرسبز پردیس را از ریشه بسوزانَد و بخشکانَد؟
شده آیا که بدانی هر روز، قلبی با طلوع خورشید از عشق تو روشن می‏گردد و با غروب آن، در عشق تو می‏میرد و با برآمدن ماه، ناله از سر می‏گیرد و بر مهتاب می‏نگرد تا روی تو را به تماشا بنشین‏اد؟... و از آفتاب، نام تو را می‏پرسد و هر سیبی که بر شاخ‏سار می‏بیند، می‏چیند تا به یاد لب‏های تو از آن بوسه بردارد؟...
آه!... تو چه می‏دانی که عشق چی‏ست؟
تو چه می‏دانی که عشق از کدامین فرازه‏ی بالابلند آمده؟ تو چه می‏دانی که عشق چی‏ست؟ و عاشق، کدام است؟ و لذتِ عاشقی چه طعمی را در ذایقه‏ی تو، به یادگار خواهد نهاد؟ تو از عشق چه می‏دانی؟
آن‏گاه که عاشق سر از بالش خواب بر می‏دارد، تنها نام معشوق است که بر لب دارد و تنها به امید او ست که روزِ تازه را می‏آغازد. در اطرافِ خانه‏ی معشوق می‏گذرد تا مگر او را ـ از دورتر فاصله‏ای ـ نظاره نمای‏اد و آرام گیرد. هرآن چه را که می‏اندیشد روزی دستان معشوق با آن آشنا شده؛ یا روزی آشنا خواهد شد؛ می‏بوسد و بر دیده می‏کشد.
آن گاه که عاشق، معشوق را با دیگری می‏بیند، از شدتِ خشم و حسادت و غیرت، چون آتش‏فشانی گُدازان و سوزان، طغیان می‏کند. اما هیچ نمی‏گوی‏اد و خاموشی در زبان می‏گیرد. نام معشوق را بر هر چه می‏گذارد و آن "هرچه" را به نام ـ بارها و بارها ـ می‏خواند تا مگر التهابِ دل‏اش فرو نشین‏اد!
آه!... ای زیبای بهشت!... تو چه می‏دانی که عشق چی‏ست؟»
◙
زن، خیره و حیران در اهریمن نگریست.
در اهریمن نگریست که چه‏سان چشمان‏اش از شدتِ عشق، گریان و آبدار شده! و در اهریمن نگریست که چه‏گونه دستان‏اش از حرارتِ مهر، سُرخیده‏اند!
در اهریمن نگریست که تا چه پایه گونه‏های موّربِ خوش‏تراشی که داشت، در بُغض و بی‏تابی، چین برداشته‏اند!
اهریمن را نگریست؛ که چه قدر عاشقانه در چشمان‏اش نگریست!
◙
زن، خاموش ماند. اهریمن گفت:
ـ«خدا؛ در این بهشتِ کذایی هیچ فرصت و رخصتِ عشق به ما نخواهد داد و این هوای تیره‏ی مسموم، تنها برای همان آدم پرداخته گشته تا با تو نردِ بوسه و هم‏خوابه‏گی ببازد و عشق را بر تو حرام آوَرَد. آدم از عشق چه می‏داند؟ که تو را مِلکِ خویش می‏خوانَد و بر تو مالک است. هیچ عاشق بر هیچ معشوقی مالک نیست و تنْ‏اندامِ هیچ معشوقی، مزرعه‏ی عاشق نخواهد بود. این بهشتِ مردانه بر همان خدای و آدم بسنده است که زن را در زیباتر ترانه‏ای، چون کِشتزار می‏خوانند و بر او هرآن چه که خود می‏پسندند، روا می‏دارند.
عشق؛ زاده‏ی اهریمن است و تنها من‏ام که می‏دانم چه پایه باید تو را دوست داشت؟... من‏ام که می‏دانم گیسوان تو را با چه گل‏هایی بیآرای‏ام! چه زیورها که بر گردن‏ات بیآویزم! چه مِهرها که به تو بوَرزَم و چه بوسه‏ها که بر تو میهمان کنم!
عشق؛ زاده‏ی اهریمن است و تنها من‏ام که می‏دانم تو را باید با کدام واژه سرود؟ و تنها من‏ام که می‏دانم دستان تُرد و ظریفِ تو را باید با کدام جام و شراب، شَست و در کدام بستری از گل‏های سرخ، پیچاند؟
تنها اهریمن است که عشق را درست می‏داند و تنها تویی که عشقِ اهریمن را به درستی خواهی دریافت.
نه آدم و نه خدای آدم، هیچ کدام از این آتشی که در دل من است، آگاهی ندارند و من آن سان تو را در شراره‏های محبت و مهر خواهم پوشاند که هیچ دوزخی بر تو حرارت نگیرد. هیچ آتشی بر تو شعله نیآورد و هیچ زمهریری، تنِ به‏اندام‏ات را سَردْآجین نگرداند.
من از تو بُتی خواهم ساخت و تو را خواهم پرستید که خدا، برای پرستیدن‏ام هیچ علاقه‏ای ننهاده است.
و خدا چه می‏داند که عشق چی‏ست؟ و خدا چه می‏داند که اهریمن چه گونه و تا به چه اندازه می‏توانست او را عاشق باشد؟ و خدا هیچ نمی‏دانست که اهریمن چه پایه در وی دل بسته!... اما تو می‏دانی. تو می‏دانی. چرا که تو، زیباترین شکلِ ممکنِ هستی، و زیباترین شمایلِ خدایی.»
◙
زن، هیچ نگفت. گیج در معنای سخن اهریمن ایستاده بود. در وی می‏نگریست که دستان تب‏دار و کشیده‏اش را چه گونه در هم می‏فشارد و چه گونه ردای سپیدِ بلندش را به این سوی و آن سوی می‏کشد تا مگر به تنِ برهنه‏ی زن، عطرآگین شود!
زن پرسید:
ـ«و تو با من نخواهی خُفت؟»
اهریمن گفت:
ـ«هرگز. تنها تو را به بوسه‏ای میهمان خواهم کرد. که بوسه؛ بزرگ‏ترین نشانه‏ی عشق است.»
زن پرسید:
ـ«و تو مرا باردار نخواهی کرد؟»
اهریمن گفت:
ـ«هرگز. تنها به تو خواهم نگریست. که نگاه، زیباترین هم آغوشی‏ی با تو ست؛ و تو تنها مرا برای عشق ورزیدن، کفایتی.»
زن پرسید:
ـ«و تو بر من مالک نخواهی بود؟»
اهریمن گفت:
ـ«هرگز. تو از آنِ خودِ خویش خواهی بود. آزاد و رها و هرگاه که مرا بخوانی، با تو و در کنارت خواهم بود.»
زن پرسید:
ـ«و تو مرا بر هیچ کس، حرام نخواهی ندانست؟»
اهریمن گفت:
ـ«هیچ عشقی نیست تا تو را بر دیگری حرام کند. اگر جز من، کسی آمد که تو را عشقی بیش‏تر هدیه داد، من بر تو حرام خواهم آمد. که عشق، حلالیتِ ما ست.»
زن پرسید:
ـ«هدیه ام چه خواهی داد؟»
اهریمن گفت:
ـ«دل... دلی که حتا خدا نیز در آن جایی نخواهد داشت!»
زن گفت:
ـ«چیزی به من بده تا در تو رشته‏ی اطمینان ببندم و هرگز از تو نگسل‏ام!»
اهریمن، چنگ در سینه بُرد و قلبی سرخ و خونین و تپنده را از میانه‏ی آن بیرون کشید. چونان چون سیبی سرخ و رسیده!
و گفت:
ـ«این قلب من است که از آن تو ست. و من جز این دل، هیچ نخواهم داشت که همه را به تو پیش‏کش کردم...»
زن، سیب را ستانْد؛ که قلبِ اهریمن بود!
◙
...
و آدم، هیچ نمی‏دانست.

آرش خیرآبادی / پونا/ هند/ 2006 / 24 اگوست